“សម័យអង្គរ និងវិទ្យាសាស្ត្រ ភាគ 10”　លើសពីនេះទៅទៀត ប្រធានបទផ្សេងៗជុំវិញវិទ្យាសាស្ត្រ ដូចជាភាពបើកចំហរ លោកខាងលិចនិយម(Western-centrism) សង្គ្រាមនិងវិទ្យាសាស្ត្រ ព្រលឹងនិងវិទ្យាសាស្ត្រ។　「アンコール時代と科学　第10回」　科学の開放性や西洋中心主義、さらに戦争と科学、魂と科学などなど。

ភាពបើកចំហនៃវិទ្យាសាស្ត្រ

　លក្ខណៈពិសេសដ៏សំខាន់មួយទៀតរបស់វិទ្យាសាស្ត្រសម័យទំនើបគឺភាពបើកចំហ។ នៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រសតវត្សរ៍ទី 21 យន្តការនានាត្រូវបានអនុវត្តដើម្បីធ្វើតេស្តទ្រឹស្តីថ្មីៗក្រោមហេតុផល សម្ភារៈនិយម និងវិជ្ជមាននិយម។ មានសមាគមវិទ្យាសាស្ត្រជាច្រើន និងទស្សនាវដ្ដីវិទ្យាសាស្ត្រជាច្រើននៅក្នុងពិភពវិទ្យាសាស្ត្រ។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របង្ហាញទ្រឹស្តី និងច្បាប់ថ្មីៗនៅក្នុងសន្និសីទ និងនៅក្នុងទស្សនាវដ្ដីវិទ្យាសាស្ត្រ បន្ទាប់មកទ្រឹស្ដី និងច្បាប់ទាំងនោះត្រូវបានធ្វើពិសោធន៍ឡើងវិញ និងសង្កេតឡើងវិញដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រផ្សេងទៀត។ តាមរយៈយន្តការនេះ គំនិតខុសឆ្គងត្រូវបានដកចេញ ហើយទ្រឹស្តី និងច្បាប់វិទ្យាសាស្ត្រថ្មីៗត្រូវបានប្រមូលផ្តុំ។

　នេះគឺជាភាពបើកចំហរបស់វិទ្យាសាស្ត្រសម័យទំនើប។ ការរកឃើញវិទ្យាសាស្ត្រទាំងអស់ត្រូវតែស្ថិតនៅក្រោមភាពបើកចំហ។ ការរកឃើញដែលមិនត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយ មិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាវិទ្យាសាស្ត្រ ដោយសង្គមមនុស្សទេ មិនថាការរកឃើញនោះសំខាន់ប៉ុណ្ណានោះឡើយ។

　ភាពបើកចំហនៃអាហារូបករណ៍មិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះតែវិទ្យាសាស្ត្រទេ។ ការស្រាវជ្រាវអប់រំ ហើយសូម្បីតែការសិក្សាភាសាខ្មែរក៏ដោយ វានឹងក្លាយជារបស់មានតម្លៃជាសកលនៅពេលដែលវាអាចត្រូវបានចែករំលែកជាមួយអ្នកស្រាវជ្រាវនៅទូទាំងពិភពលោក។ ដូច្នេះ មានសំណួរដែលជាកង្វល់ ថាតើត្រូវប្រើភាសាអ្វី សម្រាប់ធ្វើរបាយការណ៍ និងចងក្រងឯកសារ។ នៅប្រទេសជប៉ុន មានឯកសារជាច្រើនដែលសរសេរជាភាសាជប៉ុនសុទ្ធ ហើយឯកសារទាំងនេះតែងតែត្រូវបានរិះគន់ថា “មានការបិទបាំង” និង “មិនអាចអនុវត្តបានជាសកល”។ ចុះនៅកម្ពុជាវិញ? ខ្ញុំសង្ឃឹមថាមានប្រព័ន្ធកាន់តែច្រើននឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីផ្សព្វផ្សាយរបាយការណ៍ និងឯកសារដែលសរសេរជាភាសាខ្មែរទៅកាន់ពិភពលោក។

វិទ្យាសាស្ត្ររបស់លោកខាងលិចនិយម (Western-centrism of science)

　លក្ខណៈផ្សេងទៀតរបស់វិទ្យាសាស្ត្ររួមមាន ការផ្ដោតលើលោកខាងលិច។ នេះដោយសារតែគំនិតជាច្រើន និងយន្តការដែលបង្កើតវិទ្យាសាស្ត្រ ដូចជាច្បាប់របស់ហេតុផលនិយម សម្ភារៈនិយម វិជ្ជមាននិយម និងភាពបើកចំហ ដែលខ្ញុំបានរៀបរាប់ខាងលើ ត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅអឺរ៉ុបក្នុងអំឡុងប្រហែលសតវត្សទី 15 ហើយបានរីករាលដាលពាសពេញពិភពលោក។

　មានការរិះគន់ជាច្រើនថា ប្រធានបទបែបលោកខាងលិចនេះ គឺមានការរើសអើង និងការដាក់អាណានិគម។ សម្រាប់ខ្ញុំផ្ទាល់ ក៏មិនពេញចិត្តនឹងគំនិតដែលយល់ឃើញថា ភាសាអង់គ្លេសគឺជាភាសាសកលឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ ភាសាអង់គ្លេសគឺជាមុខវិជ្ជាដែលខ្ញុំចូលចិត្តតិចជាងគេបំផុត តាំងពីនៅសាលារៀនមកម្លេះ។ ចំពោះអ្នកដែលមិនមែនជាអ្នកនិយាយភាសាអង់គ្លេសពីកំណើតដូចខ្ញុំ ដែលត្រូវតែរៀនភាសាអង់គ្លេសដើម្បីមានសមត្ថភាពប្រកួតប្រជែងនៅទូទាំងពិភពលោក វាធ្វើឲ្យខ្ញុំមានអារម្មណ៍ថាអយុត្តិធម៌រវាងអ្នកនិយាយភាសាអង់គ្លេសពីកំណើត។

　ម្យ៉ាងវិញទៀត មានការពិតមួយដែលមិនអាចប្រកែកបាន។ ការត្អូញត្អែរនឹងមិនអាចជួយអ្វីបាន។ សូម្បីតែការត្អូញត្អែរទាំងនោះក៏នឹងមិនត្រូវបានគេយល់ដែរ លុះត្រាតែវាត្រូវបានបង្ហាញជាភាសាអង់គ្លេស។

　បច្ចុប្បន្នភាសាអង់គ្លេសត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយជាភាសាបរទេស តែកាលពីមុន ភាសាបារាំងធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការ។ ការស្រាវជ្រាវទាក់ទងនឹងសម័យអង្គរត្រូវបានធ្វើឡើងជាចម្បងដោយអ្នកស្រាវជ្រាវជនជាតិបារាំង ហើយតាមប្រវត្តិសាស្ត្រ របាយការណ៍ និងឯកសារភាគច្រើនត្រូវបានសរសេរជាភាសាបារាំង។ ការស្រាវជ្រាវផ្នែកប្រវត្តិសាស្រ្តទាក់ទងនឹងសម័យអង្គរត្រូវបានបន្តធ្វើឡើងដោយគ្មានទំនាក់ទំនងផ្សារភ្ជាប់ជាមួយសាធារណជនកម្ពុជាទូទៅ ដែលមិនចេះភាសាបារាំង។

　ទាំងក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងប្រវត្តិសាស្ត្រ វាមានសារៈសំខាន់ណាស់ក្នុងការចែករំលែកលទ្ធផលនៃការស្រាវជ្រាវជាមួយមនុស្សនៅជុំវិញពិភពលោក។ ដូច្នេះ ខ្ញុំជឿថាយើងត្រូវតែបន្តពិចារណាលើមនោគមវិជ្ជា និងទស្សនវិជ្ជាដែលលើសពីការផ្តោតលើលោកខាងលិច។

សង្គ្រាម និងវិទ្យាសាស្ត្រ

　លក្ខណៈផ្សេងទៀតនៃវិទ្យាសាស្ត្រគឺថា វិទ្យាសាស្ត្រទំនើបគឺជាមូលដ្ឋានគ្រឹះរបស់ឧស្សាហកម្ម និងបច្ចេកវិទ្យា។ បច្ចេកវិទ្យាឧស្សាហកម្មទាំងអស់នាពេលបច្ចុប្បន្នត្រូវបានអភិវឌ្ឍដោយផ្អែកលើវិទ្យាសាស្ត្រ ដែលនាំឱ្យមានទំនើបកម្ម។

　នេះបង្ហាញថា វិទ្យាសាស្ត្របានអភិវឌ្ឍស្របគ្នានឹងសង្គ្រាមសម័យទំនើប។

　ដើម្បីឈ្នះសង្គ្រាម ចាំបាច់ត្រូវអភិវឌ្ឍអាវុធ និងគ្រឿងសឹកដែលមានប្រសិទ្ធភាពជាងអាវុធរបស់សត្រូវ ហើយការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្របានក្លាយជារឿងសំខាន់សម្រាប់គោលបំណងនេះ។

　យន្តហោះ រថក្រោះ គ្រឿងអាវុធជាតិផ្ទុះ ថ្នាំពុល និងគ្រាប់បែក និងរ៉ុក្កែតប្រភេទផ្សេងៗ – ការអភិវឌ្ឍទាំងអស់នេះពាក់ព័ន្ធនឹងវិទ្យាសាស្ត្រ។

　សារធាតុគីមីធ្វើឲ្យស្លឹកឈើជ្រុះដែលប្រើក្នុងសង្គ្រាមវៀតណាមគឺជាការអនុវត្តនៃការស្រាវជ្រាវផ្នែកកសិកម្ម ហើយការយល់ដឹងអំពីថាមពលនុយក្លេអ៊ែរត្រូវបានអនុវត្តចំពោះការអភិវឌ្ឍគ្រាប់បែកបរមាណូ និងគ្រាប់បែកអ៊ីដ្រូសែន។　បច្ចុប្បន្ននេះ ការអភិវឌ្ឍអាវុធគ្មានមនុស្សបើកដូចជាយន្តហោះដ្រូនកំពុងមានការរីកចម្រើន។

　ខណៈពេលដែលវិទ្យាសាស្ត្របានធ្វើឲ្យជីវិតរបស់យើងកាន់តែសម្បួរបែប វាក៏បានរួមចំណែកយ៉ាងធំធេងក្នុងការបង្កើនប្រសិទ្ធភាពនៃសង្គ្រាមផងដែរ។ ការពិតនេះប្រហែលជាដូចគ្នានៅក្នុងសម័យអង្គរ។ ការបង្កើតឧបករណ៍ដើម្បីកម្ចាត់សត្រូវត្រូវតែមានសារៈសំខាន់សម្រាប់ការការពារតំណែងរបស់ព្រះមហាក្សត្រ។

　វិទ្យាសាស្ត្រមានទាំងមុខដូចទេវតា និងមុខដូចអារក្ស។

វត្តមានរបស់ព្រលឹង និងវិទ្យាសាស្ត្រ

　វិទ្យាសាស្ត្រមានលក្ខណៈគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយទៀត៖ ឥទ្ធិពលរបស់វាទៅលើវិស័យដែលទាក់ទងនឹងទស្សនៈរបស់មនុស្សចំពោះជីវិត។

　ខ្ញុំសូមណែនាំឧទាហរណ៍គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយ។ នៅដើមសតវត្សរ៍ទី 20 អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអាមេរិកម្នាក់បានធ្វើការពិសោធន៍មួយដោយថ្លឹងទម្ងន់ព្រលឹង ដើម្បីបញ្ជាក់ពីវត្តមានរបស់ “ព្រលឹង”។ គាត់បានបង្កើតសម្មតិកម្មថា ព្រលឹងចាកចេញពីរាងកាយនៅពេលដែលមនុស្សម្នាក់ស្លាប់។

　ដូច្នេះ គាត់ជឿថាទម្ងន់របស់មនុស្សម្នាក់ត្រូវបានកាត់បន្ថយដោយបរិមាណព្រលឹងរបស់គាត់នៅពេលគាត់ស្លាប់។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្ររូបនេះ មានឈ្មោះថា ដាំងខេន ម៉ាកឌូហ្កល (Duncan MacDougall) គាត់បានដាក់អ្នកជំងឺ ឬឆ្កែដែលជិតស្លាប់នៅលើគ្រែលើជញ្ជីងដែលមានភាពជាក់លាក់មួយ ហើយបានថ្លឹង “ព្រលឹង” ដែលបានចាកចេញពីរាងកាយនៅពេលដែលអ្នកជំងឺ ឬឆ្កែបានស្លាប់។ ហើយគាត់បានរកឃើញថាទម្ងន់ព្រលឹងមនុស្សគឺស្មើ 21 ក្រាម។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការពិសោធន៍នេះមិនត្រូវបានផ្ទៀងផ្ទាត់បានយ៉ាងល្អទេ ដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រផ្សេងទៀតមិនអាចទទួលបានលទ្ធផលដូចគ្នានៅពេលដែលពួកគេធ្វើពិសោធន៍ដូចគ្នាម្តងទៀត។ វាមិនងាយស្រួលទេក្នុងការបែងចែកថាតើការស្រកទម្ងន់ក្រោយពេលស្លាប់គឺដោយសារតែព្រលឹងចាកចេញពីរាងកាយ ឬការហួតទឹកចេញពីរាងកាយ។ ដូច្នេះ ការរកឃើញរបស់គាត់ត្រូវបានបដិសេធ។ ការព្យាយាមរបស់ ម៉ាកឌូហ្កល (McDougall) ដើម្បីបញ្ជាក់ពីវត្តមានរបស់ព្រលឹងត្រូវបានវិនិច្ឆ័យថាមិនមែនជាវិទ្យាសាស្ត្រ។

　ម៉ាកឌូហ្កល (McDougall) បានគិតថា ព្រលឹងមនុស្សគឺជាវត្ថុដែលមានម៉ាស ដោយផ្អែកលើទស្សនៈនៃសម្ភារៈនិយម។ ប៉ុន្តែគំនិតរបស់គាត់ត្រូវបានបដិសេធតាមរយៈភាពវិជ្ជមាននិយមក្រោមភាពបើកចំហរបស់វិទ្យាសាស្ត្រ។

　ជាលទ្ធផល ការពិសោធន៍របស់គាត់បាននាំឱ្យមានការសួរដេញដោលឡើងវិញតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រអំពីវត្តមានរបស់ព្រលឹងដែលពីមុនត្រូវបានគេជឿថាមាន។ ម្យ៉ាងវិញទៀត វាពិបាកក្នុងការបញ្ជាក់តាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រអំពីវត្តមានរបស់ព្រលឹង។ ប្រហែលជាវាមានន័យថាមិនមានព្រលឹងទេ។
មនុស្សជាច្រើនដែលកំពុងអានអត្ថបទនេះជាភាសាខ្មែរប្រហែលជាជឿថាមានព្រលឹង និងការចាប់ជាតិឡើងវិញ។ ក្នុងករណីនោះ តើអ្នកមានអារម្មណ៍បែបណាប្រសិនបើអ្នកទទួលបានព័ត៌មានថាវិទ្យាសាស្ត្របដិសេធវត្តមានរបស់ព្រលឹង? តើវិទ្យាសាស្ត្រ និងជំនឿជារឿងដាច់ដោយឡែកពីគ្នា? (ចំពោះខ្ញុំ វិទ្យាសាស្ត្រគឺគួរឲ្យមានទំនុកចិត្តច្រើនជាងរឿងទេវកថា និងរឿងរ៉ាវប្រលោមលោក។ ម្យ៉ាងទៀត ខ្ញុំជាគ្រូបង្រៀនវិទ្យាសាស្ត្រ។ ដូច្នេះ ដោយស្វ័យប្រវត្តិ ខ្ញុំជាអ្នកមិនជឿលើព្រះ បន្ទាប់មកខ្ញុំមិនជឿថាមានជាតិក្រោយទេ។)។　ឬថាតើវត្តមានរបស់ព្រលឹងនឹងត្រូវបានបញ្ជាក់ដោយវិទ្យាសាស្ត្រនាពេលអនាគតដែរឬទេ?　តើមនុស្សមកពីសម័យអង្គរនឹងគិតយ៉ាងណាប្រសិនបើពួកគេដឹងអំពីសមិទ្ធផលរបស់វិទ្យាសាស្ត្រទំនើប?　វាគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ណាស់ចំពោះឥទ្ធិពលរបស់វិទ្យាសាស្ត្រសម័យទំនើបលើតម្លៃរបស់យើង(our value) មែនទេ?

「アンコール時代と科学　第10回」　科学の開放性や西洋中心主義、さらに戦争と科学、魂と科学などなど。

科学の開放性

　現代科学のもう一つの非常に重要な特徴は開放性です。21世紀の科学では、因果律、唯物論、実証主義に基づいて新しい理論を検証する仕組みが整っています。科学の世界には多くの学会や学術誌が存在します。科学者は学会や学術誌で新しい理論や法則を発表し、それらは他の科学者によって再検証され、再観察されます。この仕組みを通して、誤った考えは排除され、新しい科学理論や法則が蓄積されていきます。

　これが現代科学の開放性です。すべての科学的発見は開放性の下で行われなければなりません。発表されない発見は、どれほど重要であっても、社会によって科学として認められません。

　学問の開放性は科学に限ったものではありません。教育研究、さらには…の研究にも当てはまります。クメール語は、世界中の研究者と共有できるようになって初めて、普遍的な価値を持つようになります。そのため、報告書や論文にどの言語を使うべきかという問題は、常に懸念事項となります。日本では、日本語のみで書かれた論文が多く、それらは「閉鎖的」「グローバルな適用性がない」と一貫して批判されてきました。カンボジアではどうでしょうか？クメール語で書かれた報告書や論文を世界に発信するシステムが、ますます多く構築されることを願っています。

科学の西洋中心主義

　科学のもう一つの特徴は、西洋中心主義です。これは、私が先に述べた因果律、唯物論、実証主義、開放性といった、科学を形成する概念やメカニズムが、15世紀頃にヨーロッパで発展し、世界中に広まったためです。

　この西洋中心主義は差別的で植民地主義的であるという批判が多くあります。私自身、英語が世界共通語であるという認識には不満を感じています。そもそも、私にとっては英語は学生時代から一番苦手な科目でした。英語を母語としない私のようにグローバルな能力を身につけるために英語を習得しなければならない者にとって、ネイティブの英語話者の存在はとても不公平に感じられます。

　一方で、否定できない現実もあります。不満を言っても何も解決しません。たとえ不満を言ったとしても、英語で表現しなければ理解されないわけですから、ね。

　カンボジアでは、現在英語が占めている地位は、かつてフランス語が占めていました。アンコール時代の研究は主にフランス人研究者によって行われ、歴史的に見ても、ほとんどの報告書や論文はフランス語で書かれていました。アンコールの歴史に関する研究は、フランス語を話せないカンボジア国民とは無関係に続けられてきました。

　科学においても歴史においても、研究成果を世界中の人々と共有することは非常に重要です。したがって、私たちは西洋中心主義を超越するイデオロギーや哲学を常に検討し続けるべきだと考えます。

戦争と科学

　科学のもう一つの特徴は、現代科学が産業と技術の基盤となっていることです。現代のあらゆる産業技術は科学を基盤として発展し、近代化をもたらしました。

　これは、科学が現代の戦争と並行して発展してきたことを示しています。

　戦争に勝利するためには、敵の兵器よりも効果的な武器や軍備を開発する必要があり、そのために科学研究が極めて重要となりました。

　飛行機、戦車、爆薬、毒物、そして様々な種類の爆弾やロケット――これらすべての開発には科学が関わっています。

　ベトナム戦争で使用された枯葉剤は農業研究の応用であり、核エネルギーに関する知見は原子爆弾や水素爆弾の開発に応用されました。現在、ドローンなどの無人兵器の開発が盛んに行われています。

　科学は私たちの生活を豊かにする一方で、戦争の効率性を高めることにも大きく貢献してきました。この事実は、おそらくアンコール時代においても同様だったでしょう。敵を打ち破るための道具を手に入れることは、王の地位を守る上で重要だったに違いありません。

　科学は、天使の顔と悪魔の顔、その両方を持っているのです。

魂の存在と科学

　科学にはもう一つ興味深い特徴があります。それは、人間の人生観に関わる分野に影響を与えることです。

　ここでは、その興味深い例を一つ紹介しよう。 20世紀初頭、あるアメリカ人科学者が「魂」の存在を証明するために、魂の重さを測定する実験を行いました。彼は、人が死ぬと魂は体から離れると仮説を立てました。

　そのため、彼は人が死ぬと、魂の重さ分だけ体重が減ると考えたのです。ダンカン・マクドゥーガルという名のこの科学者は、死にゆく患者や犬を精密な秤の上に置き、死後体から離れる「魂」の重さを測定しました。そして、人間の魂の重さは21グラムであると結論付けました。しかし、この実験は十分に検証されておらず、他の科学者が同じ実験を繰り返しても同じ結果は得られませんでした。死後の体重減少が、魂が体から離れることによるものなのか、それとも体から水分が蒸発することによるものなのかを区別することは容易ではありません。そのため、彼の発見は否定されました。マクドゥーガルの魂の存在証明の試みは、非科学的であると判断されました。

　マクドゥーガルは、人間の魂は質量を持つ物質であると考えていました。唯物論の観点から言えば、彼の考えは科学的開放主義に基づく実証主義によって否定されました。

　その結果、彼の実験は、これまで存在すると信じられていた魂の存在を、科学的に再考させるに至りました。言い換えれば、魂の存在を科学的に証明することは困難です。もしかしたら、それは魂が存在しないことを意味するのかもしれません。

　この記事をクメール語で読んでいる方の多くは、魂と輪廻転生を信じていることでしょう。もしそうなら、科学が魂の存在を否定していると知ったら、どう感じるでしょうか？科学と信仰は別物なのでしょうか？（私にとって、科学は神話や物語よりも確かなものです。それに、私は理科の教師なので、必然的に無神論者であり、来世を信じていません）。あるいは、将来、魂の存在は科学的に証明されるのでしょうか？　アンコール時代の人々が現代科学の成果を知ったら、どう思うでしょうか？　現代科学が私たちの価値観に与える影響を考えるって、とても興味深いと思いませんか？