សម័យអង្គរមិនមានវិទ្យាសាស្រ្ត
ដូចយើងបានដឹងហើយថា ក្នុងសម័យអង្គរ មិនទាន់លេចចេញជារូបរាងវិទ្យាសាស្ត្រដូចសព្វថ្ងៃនៅឡើយទេ។ នៅពេលនោះ មនុស្សធ្វើការសាងសង់ប្រាសាទធំៗ និងការងារវិស្វកម្មធារាសាស្ត្រខ្នាតធំ តាមវិធីផ្សេងៗ ដោយគ្មានវិទ្យាសាស្រ្ត។ ឧទាហរណ៍ ប្រឡាយ(canel) ត្រូវបានសាងសង់សម្រាប់ដឹកជញ្ជូនថ្មនៅឆ្ងាយៗ ដោយប្រើប្រាស់កម្លាំងដំណោលទឹក និងរ៉ក ហើយកង់(wheels)ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីកាត់បន្ថយការកកិត។ បច្ចេកទសមេកានិចទាំងនេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងសៀវភៅសិក្សារូបវិទ្យាផ្នែកមេកានិច នាពេលបច្ចុប្បន្ន។
បច្ចេកទេសគីមីវិទ្យាក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងការកែច្នៃលោហធាតុ និងធ្វើថ្នាំជ្រលក់ពណ៌ និងសារធាតុពណ៌ផ្សេងៗ។ ប៉ុន្តែវាគឺជាបច្ចេកវិជ្ជាមុនសម័យវិទ្យាសាស្ត្រ(pre-science technology)។
បច្ចេកវិជ្ជាសម្រាប់សង្កេតមើលផ្កាយលើវេហា(Celestial bodies)ក៏មានផងដែរ ដើម្បីកំណត់ទិសខាងកើត លិច ត្បូង ជើង ព្រមទាំងបង្កើតប្រតិទិនបានត្រឹមត្រូវជាក់លាក់។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី គ្មានភស្តុតាងណាមួយស្ដីពីទ្រឹស្តីជេអូសែនទ្រិក (geocentric theory) លើកយកមកនិយាយនោះឡើយ។ ប្រជាជនអង្គរមិនបានយល់អំពីប្រធានបទមួយចំនួនដែលអ្នកសិក្សាផ្នែកផែនដីវិទ្យានៅសាលាដូចសព្វថ្ងៃនោះទេ ជាក់ស្ដែងដូចជាអំពីរបៀបដែលប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យមានដំណើរការ និងរបៀបដែលខ្យល់មូសុងបក់នាំមកនូវទឹកភ្លៀងរដូវវស្សា និងខ្យល់ស្ងួតរដូវប្រាំង ដែលវាកើតមានឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ →
គេដឹងថាមនុស្ស និងសត្វចិញ្ចឹមមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នារវាងឪពុកម្តាយ មេបា និងកូនៗ។ ហើយគ្រាប់ពូជរុក្ខជាតិបានមកពីផ្ការបស់វា។ ប៉ុន្តែអ្នកនៅសម័យអង្គរមិនបានដឹងថា វាបណ្តាលមកពីយន្តការនៃតំណពូជតាមរយៈ DNA ឡើយ។ នៅសម័យអង្គរ សត្វផ្សោតទន្លេប្រហែលជាបានមករស់នៅក្នុងបឹងទន្លេសាបហើយ។ ប៉ុន្តែមនុស្សនៅគិតថា ផ្សោតទន្លេគឺជាប្រភេទត្រី។ ការចាត់ថ្នាក់នៃសត្វមានឆ្អឹងកងខ្នង(vertebrates)សម្រាប់ល្មូនដូចជាក្រពើ,សម្រាប់ថលជលិកសត្វ(amphibians)ដូចជាសត្វកង្កែប និងក្រុមត្រី,ដូចជាត្រីអណ្ដែង, មិនទាន់មានអ្នកណាបានរកឃើញនៅឡើយក្នុងអំឡុងពេលសម័យអង្គរ។ ដូច្នេះហើយ មិនទាន់មានអ្នកណាដឹងនៅឡើយទេថា ផ្សោតទន្លេ ស្ថិតនៅក្នុងពពួកថនិកសត្វ ដូចមនុស្សដែរ។
ក្នុងពេលបច្ចុប្បន្ននេះ យើងសិក្សាពីយន្តការសាមញ្ញនៃការធ្វើរស្មីសំយោគ ដែលរុក្ខជាតិបៃតងប្រើប្រាស់ថាមពលពន្លឺពីព្រះអាទិត្យ ដើម្បីផលិតស្ករ(sugar)/ម្សៅ(starch) និងឧស្ម័នអុកស៊ីសែនបានមកពីទឹក និងកាបូនឌីអុកស៊ីតឬឧស្ម័នកាបូនិច នៅក្នុងថ្នាក់បឋមសិក្សាកម្រិតខ្ពស់។
យ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងសម័យអង្គរ យន្តការនៃរស្មីសំយោគមិនត្រូវទាន់បានមានអ្នកណាយល់ដឹងនៅឡើយទេ។ មកដល់សតវត្សទី 18 មានការស្រាវជ្រាវលម្អិតទៅលើរស្មីសំយោគដែលបានចាប់ផ្តើមនៅអឺរ៉ុប។
ការដកដង្ហើមរបស់ភាវៈរស់ (សត្វ និងរុក្ខជាតិ) មិនទាន់មានអ្នកយល់ច្បាស់ក្នុងសម័យអង្គរនៅឡើយទេ។ នៅពេលនោះ ឧស្ម័នអុកស៊ីសែននៅលើអាកាសមិនទាន់ត្រូវបានគេរកឃើញនៅឡើយទេ ហើយចរន្តឈាមរត់នៅក្នុងខ្លួនមនុស្សក៏មិនទាន់មានអ្នកយល់ច្បាស់ដែរ។ វត្តមានរបស់ឧស្ម័នអុកស៊ីសែនដែលយើងមើលមិនឃើញ គឺគ្មានអ្នកណាដឹងឡើយ រហូតដល់សតវត្សរ៍ទី១៨ទើបមានអ្នកស្រាវជ្រាវរកឃើញនៅអឺរ៉ុប ហើយចរន្តឈាមក៏មិនត្រូវបានយល់ដឹងរហូតដល់សតវត្សរ៍ទី១៧។ ការស្រាវជ្រាវរកឃើញទាំងពីរនេះត្រូវបានធ្វើឡើងបន្ទាប់ពីចុងបញ្ចប់នៃសម័យអង្គរ។
វិទ្យាសាស្ត្រនៅសម័យអង្គរនៅមានកម្រិតទាប។ នោះមិនមែនដោយសារតែចំណេះដឹងនៅសម័យអង្គរអន់នោះទេ ប៉ុន្តែដោយសារនៅក្នុងជំនាន់នោះ វិទ្យាសាស្ត្រមិនទាន់បានអភិវឌ្ឍនៅទូទាំងពិភពលោកនៅឡើយ។
ដូចម្ដេចដែលហៅថាវិទ្យាសាស្ត្រ?
ខ្ញុំបានសរសេរយ៉ាងជាក់លាក់ថា វិទ្យាសាស្ត្រទំនើបមិនមាននៅក្នុងសម័យអង្គរទេ។ ដូច្នេះ តើអ្វីទៅជាវិទ្យាសាស្ត្រទំនើប? តើមានលក្ខណៈសម្គាល់អ្វីខ្លះដែលហៅថា វិទ្យាសាស្រ្តទំនើប?
ចូរគិតពីចំនុចនេះម្ដងទៀត!
ដូចម្ដេចដែលហៅវិទ្យាសាស្រ្ត? នៅកម្រិតអនុវិទ្យាល័យ សៀវភៅវិទ្យាសាស្រ្តបែងចែកជាបួនមុខវិជ្ជាគឺ៖ រូបវិទ្យា គីមីវិទ្យា ជីវវិទ្យា និងផែនដីវិទ្យា។ តើវិទ្យាសាស្ត្រនៅក្នុងមុខវិជ្ជាទាំង៤មានលក្ខណៈរួមទូទៅអ្វីខ្លះ? វិទ្យាសាស្ត្រនៅទីនេះ គឺសំដៅលើវិទ្យាសាស្រ្តធម្មជាតិ មិនមែនវិទ្យាសាស្រ្តសង្គមទេ។
ដូចម្ដេចដែលហៅថាវិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិ?
ដំបូង ខ្ញុំបានព្យាយាមស្វែងរកការពន្យល់ពាក្យ “វិទ្យាសាស្រ្ត” ជាភាសាខ្មែរ។ កន្លែងដែលខ្ញុំធ្វើការប្រឹក្សាយោបល់មុនគេបង្អស់នោះគឺ វចនានុក្រុមខ្មែរដែលមានអាយុចំណាស់ជាងគេបង្អស់។ វចនានុក្រមនេះ មានចំណងជើងថា “វចនានុក្រមខ្មែរ” ដែលមានភ្ជាប់ជាមួយចំណងជើងជាភាសាបារាំងថា “Dictionnaire Cambodgien” ហើយបានបោះពុម្ពដំបូងបំផុតនៅក្នុងឆ្នាំ ១៩៣៨ ដោយវិទ្យាស្ថានពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យ ស្ថិតនៅក្នុងបរិវេណវត្តឧណ្ណាលោម។
សម្ដេចព្រះសង្ឃរាជ ជួន ណាត ដែលជាអ្នកដឹកនាំក្នុងការបង្កើតវចនានុក្រមនេះ ត្រូវបានប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរគោរពយ៉ាងខ្លាំង រហូតដល់សតវត្សរ៍ទី២១។ ចាប់តាំងពីវចនានុក្រមនេះត្រូវបានបង្កើតឡើង មានការបោះពុម្ពនិងកែសម្រួលឡើងវិញចំនួន៥លើករួចហើយ ហើយការបោះពុម្ពលើកទី ៥ នៅក្នុងឆ្នាំ២៥១១ នៃពុទ្ធសករាជ (គ.ស ១៩៦៧)។ វចនានុក្រមដែលយើងអាចរកទិញបាននៅទីផ្សារ ឬហាងសៀវភៅនៅភ្នំពេញនាពេលបច្ចុប្បន្ន គឺជាវចនានុក្រមដែលបានកែសម្រួលចុងក្រោយលើកទី៥ និងបោះពុម្ពឡើងវិញនៅឆ្នាំ ១៩៨៩ បន្ទាប់ពីរបបប៉ុលពត។ ចំនួនសៀវភៅដែលបានបោះពុម្ព មានចំនួនតែ 2,000 ច្បាប់ប៉ុណ្ណោះ ដែលទទួលបានការឧបត្ថម្ភថវិកាពីមូលនិធិតូយ៉ូតា (Toyota Foundation) និង សមាគមរីសូ កូសេអ៊ី (Rissho Kosei-kai) នៅប្រទេសជប៉ុន។ ក្រោយមក កំណែក្រៅផ្លូវការជាច្រើន (កំណែដែលគ្មានការរក្សាសិទ្ធិ) ត្រូវបានបោះពុម្ព។ដូចដែលខ្ញុំបានលើកឡើងពីមុនមក ក្រដាសគឺជាទំនិញដ៏មានតម្លៃនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាក្រោយសម័យប៉ុលពត ហើយការបោះពុម្ពមិនមែនជាអាជីវកម្មដែលអាចប្រកបដោយជោគជ័យទេ ដោយសារតែមានការអនុគ្រោះដល់ការថតចម្លងដោយខុសច្បាប់។
គួរឱ្យភ្ញាក់ផ្អើលផងដែរ ខ្ញុំព្យាយាមរកពាក្យ “វិទ្យាសាស្ត្រ” នៅក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរដ៏ល្បីល្បាញនេះ តែរកមិនឃើញទាល់តែសោះ។ តើនេះមានន័យថា នៅកម្ពុជា ពាក្យ «វិទ្យាសាស្ត្រ» គឺជាពាក្យថ្មីមួយ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅពាក់កណ្តាលចុងក្រោយនៃសតវត្សទី 20, មែនទេ?
នៅពេលដែលការបោះពុម្ពលើកទីមួយត្រូវបានបោះពុម្ពនៅឆ្នាំ 1938 ប្រទេសកម្ពុជាស្ថិតនៅក្រោមរជ្ជកាលព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិមុនីវង្ស(សោយរាជ្យពីឆ្នាំ1927-1941) ហើយក៏នៅក្រោមសម័យអាណានិគមនិយមបារាំងផងដែរ។ នៅពេលនោះ សាលារៀនមានចំនួនតិចតួច ទើបចាប់បើក ហើយសម្រាប់តែកូនឥស្សរជនតែប៉ុណ្ណោះ។ សម្រាប់ពាក្យ “វិទ្យាសាស្រ្ត(Science)” ប្រហែលជាមិនទាន់ត្រូវបានប្រើប្រាស់យ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងសង្គមខ្មែរនៅឡើយទេនាពេលនោះ។
ខ្ញុំសង្កេតឃើញថា «វចនានុក្រមខ្មែរ» មានពាក្យ «វិទ្យា» ដែលមានន័យថា «ចំណេះដឹង»។ បន្ទាប់មក ពាក្យនេះក៏មានន័យថា «វិទ្យាសាស្ត្រ» ផងដែរ។ ជាងនេះទៅទៀត គេគិតថា “វិទ្យា” មានន័យថា «វិទ្យាសាស្ត្រ» ដែលសំដៅទៅលើមនុស្សសាស្ត្រ មិនមែនវិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិទេ។ មនុស្សសាស្ត្រគឺជាវិស័យសិក្សាដែលសិក្សាពីទិដ្ឋភាពនៃសង្គមមនុស្ស និងវប្បធម៌។ នៅសម័យបុរាណ អ្វីដែលឥឡូវនេះហៅថាវិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិ គឺជាសាខាមួយនៃមនុស្សសាស្ត្រ។ វិទ្យាសាស្ត្រទំនើបបានក្លាយជាវិស័យសិក្សាឯករាជ្យមួយជាវិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិនៅក្នុងសម័យទំនើប។ ម្យ៉ាងវិញទៀត នៅក្នុងពាក់កណ្តាលទីមួយនៃសតវត្សទី 20 មិនមានពាក្យណាមួយត្រូវបានបង្កើតឡើងជាភាសាខ្មែរដើម្បីតំណាងឱ្យវិទ្យាសាស្ត្រនោះទេ។
ហេតុដូច្នេះ សម្តេចសង្ឃ ជួន ណាត មិនទាន់មានការយល់ដឹងខ្លាំងអំពីវិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិទេ ហើយពាក្យ «វិទ្យាសាស្ត្រ» មិនដែលត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងវចនានុក្រមដែលលោកបានចងក្រងនោះឡើយ។
បន្ទាប់មក ខ្ញុំបានរកមើលពាក្យវិទ្យាសាស្ត្រនៅក្នុងវចនានុក្រមខ្មែរបច្ចុប្បន្ន។ រឿងដំបូងដែលខ្ញុំបានមើលគឺ វិគីភីឌាជាភាសារខ្មែរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ខ្ញុំបានរកឃើញថាវិគីភីឌាជាភាសារខ្មែរគ្រាន់តែជាការបកប្រែដោយផ្ទាល់ពីគេហទំព័រភាសាអង់គ្លេសប៉ុណ្ណោះ។
(ក្នុងគេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាអង់គ្លេស) : Science (from Latin scientia ‘knowledge’) is a systematic enterprise that builds and organizes knowledge in the form of testable explanations and predictions about the universe.
(គេហទំព័រវីគីភីឌាភាសាខ្មែរ។ វាបកប្រែពីវចនានុក្រមភាសាអង់គ្លេសខាងលើ) វិទ្យាសាស្រ្ត (អង់គ្លេស៖ មកពីភាសាឡាតាំងថា scientia មានន័យថា “ចំណេះដឹង”) គឺជាបណ្ដុំនៃការសិក្សាដែលបង្កើតនិងរៀបចំចំណេះដឹងជាទម្រង់នៃការបកស្រាយនិងការព្យាករណ៍គួរឲ្យទុកចិត្តអំពីធម្មជាតិនិងសកលលោក។
និយាយជារួម ខ្ញុំមិនអាចរកឃើញការពន្យល់ជាភាសាខ្មែរ ដែលបង្កើតដោយខ្លួនឯងសម្រាប់ពាក្យ “វិទ្យាសាស្រ្ត” ឡើយ។ ប៉ុន្តែ វាមិនមែនជាអ្វីដែលត្រូវខ្មាសនោះឡើយ។ នេះដោយសារតែ វិទ្យាសាស្រ្តត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅលោកខាងលិច ហើយបានរីករាលដាលពាសពេញពិភពលោកទាំងមូល។ ខ្ញុំនឹងពិភាក្សាចំណុចនេះឱ្យកាន់តែលម្អិតនៅក្នុងការបង្ហោះប្លុកនាពេលអនាគត។
ដូច្នេះ ខ្ញុំបានព្យាយាមឆែកវចនានុក្រមអង់គ្លេស។
ជាឧទាហរណ៍ វចនានុក្រមខេមប្រ៊ីជ(the Cambridge Dictionary) (តាមអ៊ីនធឺណែត Internet Version) ដែលជាវចនានុក្រមអង់គ្លេស-អង់គ្លេសដ៏ល្បី បានពន្យល់ដូចខាងក្រោម។
(knowledge from) the careful study of the structure and behavior of the physical world, especially by watching, measuring, and doing experiments, and the development of theories to describe the results of these activities:
(ចំណេះដឹងពី) ការសិក្សាដោយប្រុងប្រយ័ត្ននូវរចនាសម្ព័ន្ធ និងលក្ខណៈរបស់រាងកាយនៅលើពិភពលោក ជាពិសេសដោយការសង្កេតមើល ការវាស់វែង និងការធ្វើពិសោធន៍ និងការបង្កើតទ្រឹស្តី ដើម្បីពិពណ៌នាអំពីលទ្ធផលនៃសកម្មភាពទាំងនេះ។
ឬនៅក្នុងវចនានុក្រម Oxford Learner’s Dictionary (តាមអ៊ីនធឺណែត Internet Version)
knowledge about the structure and behavior of the natural and physical world, based on facts that you can prove, for example by experiments
ចំណេះដឹងអំពីរចនាសម្ព័ន្ធ និងចរិតលក្ខណៈរបស់ពិភពធម្មជាតិ និងរាងកាយនៅលើពិភពលោក ដោយផ្អែកលើការពិតដែលអ្នកអាចបញ្ជាក់បាន។ ឧទាហរណ៍ដូចជាការធ្វើពិសោធន៍។
ខ្ញុំក៏បានឆែកពាក្យក្នុងវចនានុក្រមភាសាជប៉ុន ដែលជាភាសាកំណើតរបស់ខ្ញុំផ្ទាល់។
នៅក្នុងកូជីអ៊ែន(Kojien) ដែលជាវចនានុក្រមជប៉ុនដ៏ល្បីល្បាញ ដែលក្នុងផ្នែក “វិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិ” បានពន្យល់ដូចខាងក្រោម៖
“ការសិក្សាអំពីបាតុភូតផ្សេងៗដែលកើតឡើងនៅក្នុងធម្មជាតិ និងការបកស្រាយអំពីច្បាប់របស់ពួកគេ ឲ្យបានច្បាស់លាស់”។ (បកប្រើដើមពីភាសាជប៉ុន។)
ឥឡូវនេះ ប្រសិនបើអ្នកពន្យល់ «វិទ្យាសាស្ត្រជាអ្វី?» ដោយប្រើពាក្យចេញពីគំនិតរបស់អ្នកផ្ទាល់ តើអ្នកនឹងបង្កើតប្រយោគបែបណា? ពាក្យគន្លឹះដែលអាចពាក់ព័ន្ធរួមមាន “ធម្មជាតិ” “សកលលោក” “បាតុភូត” “ភស្តុតាង” “ចំណេះដឹង” “ទ្រឹស្តី” និង “ច្បាប់”។
ប្រសិនបើអ្នកពិនិត្យមើលន័យរបស់ពាក្យវិទ្យាសាស្ត្រនៅក្នុងវចនានុក្រមផ្សេងទៀត សូម្បីតែនៅក្នុង encyclopedia (សព្វវចនាធិប្បាយ) អ្នកអាចឃើញមានការពន្យល់ផ្សេងៗអំពីវិទ្យាសាស្ត្រ ឬវិទ្យាសាស្ត្រធម្មជាតិ។ សូមសាកល្បង។
ចូរយើងឆ្លៀតឱកាសពេលនេះដើម្បីគិតឱ្យកាន់តែស៊ីជម្រៅអំពី “តើវិទ្យាសាស្ត្រជាអ្វី?”។ វាជាការងាកចេញពី “សម័យអង្គរ” បន្តិច ប៉ុន្តែខ្ញុំនឹងសរសេរបន្ថែមអំពីវិទ្យាសាស្ត្រនៅក្នុងអត្ថបទបន្ទាប់។
「アンコール時代と科学 パート8」 クメール時代、科学はまだ存在していませんでした。科学とは何でしょうか？
サイエンスの姿なきアンコール時代
ここまで見てきたように、アンコール時代には現在のサイエンスはまだほとんどが姿を現していませんでした。大きな寺院の建設や、大規模な治水工事を行うたまのさまざまな工夫は存在しました。たとえば石を遠くから運ぶために運河を作って水の浮力を利用したり、摩擦を減らすために滑車や車輪を使いました。これらの技術の仕組みは、現在では物理の教科書の力学の範囲で取り上げられています。
また、金属を加工したり、染料や顔料を作ったりする際には、化学の技術も使われていました。けれども、まだそれはサイエンス以前の技術でした。
天体を観察し、東西南北を正確に決めたり、暦を作ったりする技術もありました。けれども地動説が唱えられていた証拠はありませんし、みなさんが地球科学で勉強する太陽系の仕組みや、年に一度の雨季と乾季をもたらすモンスーンが起こる仕組みも、アンコール時代の人々は理解していませんでした。
人間や家畜で、親子の形質が似ていたり、花から種が実ったりすることは知られてしましたけれど、それがDNAによる遺伝という仕組みで起こることも、アンコール時代にはまだ知られていませんでした。アンコール時代にはトンレサップ湖にもカワイルカが住んでいたと考えられています。そのカワイルカは魚類ではなく哺乳類であること、ワニは爬虫類で、カエルは両生類で、魚は魚類という脊椎動物の分類も、アンコール時代にはまだ発見されていませんでした。
サイエンスとは何か
私はこれまで、アンコール時代には近代科学が存在しなかったと具体的に書いてきました。では、近代科学とは一体何なのでしょうか？近代科学と呼べるような特徴は何なのでしょうか。そのことをもう一度考えてみましょう。
科学とは何か？ サイエンスは、中学校の教科書から物理、化学、生物、地学という4つの科目に分かれています。この4科目に共通する科学/Scienceの特徴は何でしょうか。 ここでいうサイエンスとは、社会科学ではなく、自然科学のことです。
自然科学とは何か？
まず、カンボジア語の辞書を調べてみました。クメール語の辞書として最も有名で権威があるものとしてウナロム寺院に併設されていた仏教研究所によって西暦1938年に初版が出版されたDICTINNAIRE CAMBODIENがあります。この辞書製作でリーダーとなったチュオン・ナート
（Chuon Nath） 大僧正は、21世紀に入ってもカンボジア市民からも敬愛され続けています。
この辞書は仏暦2511（西暦1967）年に第5版まで作成されています。現在手に入るのはこの第5版の最新版で、ポルポト時代後の1989年に日本の『トヨタ財団』と『立正佼成会』の助成金を受けて2000部だけ印刷されたもののコピーです。その後、この版をもとに多くの無許可のコピー版が多く出版されました。世界的な著作権の基準からすると、違法コピーにあたるのかもしれません。先に書きましたようにポルポト時代後のカンボジアでは紙も貴重品であったこと、出版がビジネスとしてなかなか成立しなかったことなどを考慮すると、違法コピーにも同情の余地はあります。（現在では、インターネット辞書として普及し、携帯電話で簡単に検索可能です。）
さて、この有名なクメール語辞典には、21世紀の視点から見ると意外なことに、サイエンスという言葉「វិទ្យាសាស្ត្រ」は見あたらないのです。この辞典の初版が出版された1938年は、カンボジアはシソワット・モニヴォン王の時代、さらにフランス植民地時代です。限られたエリート向けの学校教育しかまだ始まっていなかった時代に、サイエンスវិទ្យាសាស្ត្រという言葉はカンボジア社会にはまだ馴染みのない言葉だったのでしょう。ちなみに、វិទ្យាសាស្ត្រのវិទ្យាだけでもknowledge という意味があり、そして、この単語が“Science”と訳されることもありました。けれども、“វិទ្យា”が意味するScienceは、自然科学ではなく、むしろ人文科学を意味したと考えられます。人文科学とは、人間社会と文化の側面について研究する学問分野です。古い時代には、現代の自然科学も人文科学の一分野だったのです。現代の科学が、自然科学として独立した学問分野となったのは、近代以降のことでした。つまり20世紀前半のクメール語には、科学を示す言葉はまだ確立していなかったのです。
おそらくチュオン・ナート大僧正も自然科学を強く意識することはなく、現在使われているវិទ្យាសាស្ត្រという単語が彼の作った辞書に載ることもなかったのです。
次に、最新のクメール語辞書で「科学」を調べました。最初に見たのはクメール語版のウィキペディアでした。しかし、クメール語版のウィキペディアは、英語版をそのまま直訳しただけのものだと分かりました。
（Wikipedia 英語版）Science (from Latin scientia ‘knowledge’) is a systematic enterprise that builds and organizes knowledge in the form of testable explanations and predictions about the universe.【科学（ラテン語の「scientia（知識）」に由来）とは、宇宙に関する検証可能な説明や予測という形で知識を構築し、体系化する体系的な活動である。】
（Wikipedia クメール語版、上記の英語版をそのまま訳したものです）វិទ្យាសាស្ត្រ (អង់គ្លេស: មកពីភាសាឡាតាំងថា scientia មានន័យថា “ចំនេះដឹង”) គឺជាបណ្ដុំនៃការសិក្សាដែលបង្កើតនិងរៀបចំចំណេះដឹងជាទម្រង់នៃការបកស្រាយនិងការព្យាករណ៍គួរឱ្យទុកចិត្តអំពីធម្មជាតិនិងសកលលោក ។
結局、 វិទ្យាសាស្ត្រ（科学） という言葉をクメール語独自の表現で説明するものを見つけることはできませんでした。ただそれはけして恥ずかしいことではありません。なぜなら、後述するようにサイエンスとは西洋で作り上げられ、それが世界にひろがったものだからです。
そこで、英語の辞書を調べてみます。たとえば、英語の有名な英英辞書、Cambridge Dictionary (internet version)では次のように説明されています。
(knowledge from) the careful study of the structure and behavior of the physical world, especially by watching, measuring, and doing experiments, and the development of theories to describe the results of these activities 【（物理世界の構造や挙動を、特に観察、測定、実験を通じて）綿密に研究することから得られる知識、およびこれらの活動の結果を説明するための理論の構築】
あるいは、Oxford Learner’s Dictionary (internet version)では次のようになります。
knowledge about the structure and behavior of the natural and physical world, based on facts that you can prove, for example by experiments 【実験などを通じて実証できる事実に基づいた、自然界や物理世界の構造や挙動に関する知識】
私の母語である日本語でも調べてみました。日本の有名な辞書である広辞苑で「自然科学」の項は次のように書かれています。
自然界に生ずる諸現象を取り扱い、その法則性を明らかにする学問
さて、もしあなたがあなた自身の言葉で「科学とは何か？」を説明するとすれば、どのような文章を編み上げますか？ 「自然界」、「宇宙」、「現象」、「実証」、「知識」、「理論」、「法則」というような言葉がキーワードになるでしょうか。
他の辞書や百科事典でも、科学とは何かということを調べると、科学や自然科学について様々な説明があります。ぜひ調べてみてください。
この機会に「科学とは何か？」についてもう少し深く考えてみましょう。「アンコール時代」から少し離れてしまいますけれど、次回もどうぞおつきあいくださいませ。
ឆ្លើយតប