(នៅក្នុងប្លុកនេះ នឹងមានលេចចេញតួអង្គព្រះពុទ្ធ។ តែខ្ញុំសង្ឃឹមថា សូម្បីតែអ្នកកាន់សាសនាផ្សេង ដូចជាឥស្លាម ក៏អាចអានអត្ថបទនេះ ហើយអាចធ្វើការពិភាក្សាជាលក្ខណៈទូទៅបាន។)
កាលពីមុន ខ្ញុំបានសរសេរនៅក្នុងប្លុកនេះថា មានគ្រូម្នាក់គាត់បានបញ្ចេញមតិយោបល់ថា ពេលថ្នាក់រៀនគាត់ប្រើគោលវិធីសិស្សមជ្ឈមណ្ឌល គឺមានភាពងាយស្រួលជាងមុនសម្រាប់គ្រូជាងពេលដែលគាត់ប្រើគោលវិធីគ្រូមជ្ឈមណ្ឌល។ ប៉ុន្តែ បើតាមការយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំ ថ្នាក់រៀន “សិស្សមជ្ឈមណ្ឌល” មានការពិបាកជាងថ្នាក់រៀន “គ្រូមជ្ឈមណ្ឌល”។ ជាពិសេស មានការពិបាកក្នុងការរៀបចំមេរៀន។
ប្រសិនបើថ្នាក់រៀនបែបគ្រូមជ្ឈមណ្ឌល គ្រូអាចបង្រៀនទៅតាមអ្វីដែលគ្រូចង់បាន ហើយសិស្សគ្រាន់តែធ្វើតាមគំនិតរបស់គ្រូ។ ប៉ុន្តែសម្រាប់ថ្នាក់រៀនសិស្សមជ្ឈមណ្ឌល ថ្នាក់រៀនមិនអាចប្រព្រឹត្តទៅដោយរលូនទៅតាមកិច្ចតែងការគ្រូបង្រៀនឡើយ។ ហេតុដូចនេះហើយ បានជាវាមានសារៈសំខាន់ក្នុងការគិតស្រមៃពីប្រតិកម្មរបស់សិស្សទុកជាមុន ហើយរៀបចំកិច្ចតែងបង្រៀនតាមជាក់ស្ដែង។ ហើយការរៀបចំថ្នាក់រៀនក្លាយទៅជាបន្ទុកកិច្ចការបន្ថែមដ៏ច្រើន។
វាគឺជាកិច្ចការលំបាក ក្នុងការសង្កេតសិស្សនៅក្នុងថ្នាក់រៀន។ គ្រូត្រូវព្យាយាមស្ដាប់ និងសម្លឹងមើលជុំវិញដើម្បីដឹងថា ពេលណា សិស្សណា ចង់បញ្ចេញមតិ។ គ្រូត្រូវផ្ដោតអារម្មណ៍សង្កេតសិស្ស សូម្បីតែពេលគ្រូនៅស្ងៀម មិននិយាយស្ដីអ្វីក៏ដោយ។ វាពិតជាលំបាកណាស់ និងត្រូវការបទពិសោធច្រើន។
ខ្ញុំគិតថាអ្នកទាំងអស់គ្នាប្រហែលជាដឹងដំណើររឿង “ថាំងចេងទៅចម្លងធម៌” ហើយ។ វាជារឿងស្ដីអំពីព្រះសង្ឃនៅប្រទេសចិនធ្វើដំណើរទៅកាន់ប្រទេសឥណ្ឌាដើម្បីទទួលបានគម្ពីរព្រះធម៌។ ស៊ុនអូខុង គឺជាស្ដេចស្វា ហើយ ប៉ាចេ គឺជាជ្រូកយក្ស ដែលបានជួយថែរក្សាថាំងចេង។ រឿងនេះឧស្សាហ៍ចាក់បញ្ចាំងនៅតាមកម្មវិធីរឿងភាគក្នុងទូរទស្សន៍ណាស់។ រឿងនេះត្រូវបាននិពន្ធឡើងនៅក្នុងប្រទេសចិនតាំងពីប្រហែល ៥០០ឆ្នាំមុន។ រឿងនេះក៏ពេញនិយមខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុនផងដែរ។
វគ្គមួយក្នុងចំណោមវគ្គទាំងអស់ នៅក្នុងរឿងថាំងចេង។
ជនរងគ្រោះដោយសារស៊ុនអ៊ូខុងធ្វើទុកបុកម្នេញ បានប្ដឹងព្រះពុទ្ធឲ្យជួយធ្វើអន្តរាគមន៍។ ពេលស៊ុនអ៊ូខុងបានជួបព្រះពុទ្ធ ក៏បាននិយាយថា “ខ្ញុំអាចហោះទៅកន្លែងណាក៏បាន សូម្បីតែព្រំប្រទល់ពិភពលោក!” ហើយខ្លួនក៏បានហោះទៅលើពពកបាត់។ វាក៏បានហោះឆ្ងាយមកដល់ជើងមេឃ ហើយក៏បានសរសេរឈ្មោះខ្លួននៅលើសរសរដ៏ធំមួយទៅទីនោះថា “ស៊ុនអ៊ូខុងបានមកដល់ព្រំប្រទល់ពិភពលោក”។ បន្ទាប់មក វាក៏ហោះត្រឡប់មកកាន់កន្លែងព្រះពុទ្ធវិញ។
ស៊ុនអ៊ូខុងបានអ៊ួតព្រះពុទ្ធថា “ខ្ញុំបានទៅដល់ព្រំប្រទល់ពិភពលោកហើយ”។ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះពុទ្ធក៏បានមានពុទ្ធដីកាថា “នេះឬ ដែលហៅថាព្រំប្រទល់ពិភពលោក?” ភ្លាមនោះ ព្រះពុទ្ធក៏បង្ហាញម្រាមដៃដែលស៊ុនអ៊ូខុងបានសរសេរពីលើ។ នៅលើម្រាមដៃ មានសរសេរពាក្យថា “ស៊ុនអ៊ូខុងបានមកដល់ព្រំប្រទល់ពិភពលោក” ដែលជាអក្សររបស់ស៊ុនអូខុង។
នេះមានន័យថា ស៊ុនអូខុងបានគិតថាខ្លួនបានទៅដល់ព្រំប្រទល់ពិភពលោក តែការពិតវាគ្រាន់តែហោះនៅលើរង្វង់បាតដៃព្រះពុទ្ធតែប៉ុណ្ណោះ។
ឥឡូវ និយាយអំពីថ្នាក់រៀនសិស្សមជ្ឈមណ្ឌលវិញម្ដង ដែលសិស្សប្រៀបដូចជាស៊ុនអូខុង ហើយព្រះពុទ្ធគឺជាគ្រូបង្រៀន។
គ្រូរំពឹងគិតអំពីសកម្មភាពសិស្ស និងអនុញ្ញាតឲ្យពួកគាត់ធ្វើដោយសេរីនៅក្នុង “បាតដៃគ្រូ”។ ហើយគ្រូមិនត្រូវប្រាប់ឲ្យសិស្សដឹងថាពួកគាត់កំពុងសិ្ថតនៅក្នុង “បាតដៃគ្រូ” ឡើយ។ នេះគឺជារបៀបគោលវិធីសិស្សមជ្ឈមណ្ឌល ឬអាចនិយាយម្យ៉ាងទៀតថា តួនាទីរបស់គ្រូគឺព្រះពុទ្ធ។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ គ្រូមិនមែនជាព្រះពុទ្ធទេ។ ដូចនេះ យើងមិនអាចធ្វើការំពឹងគិត និងរៀបចំឲ្យបានគ្រប់មុខឡើយ។
នៅក្នុងថ្នាក់រៀនសិស្សមជ្ឈមណ្ឌល តែងតែមានសិស្សដែលនិយាយ ឬធ្វើសកម្មភាពអ្វីមួយដែលលើសពីការរំពឹងគិតរបស់គ្រូ។ ហើយគ្រូត្រូវតែទទួលស្គាល់នូវសកម្មភាពសិស្សដែលគ្រូមិននឹកស្មានដល់។ គ្រូត្រូវឆ្លើយតបទៅនឹងសកម្មភាពទាំងនោះ។ នេះគឺជាផ្នែកមួយដែលពិបាកខ្លាំង។
បន្ទាប់ពីបានទទួលបទពិសោធទាំងនោះ “ដៃ” របស់គ្រូនឹងរាងធំជាងមុន។ នោះគឺជារបៀបដែល “គ្រូរៀនពីសិស្សរបស់គាត់”។ ពេលគ្រូរៀនពីសិស្សរបស់គាត់ គ្រូនឹងទទួលបានបទពិសោធច្រើនមុនជាមួយនឹង “បាតដៃធំ” ជាងមុន។
ដើម្បីឲ្យការសិក្សាតាមគោលវិធីសិស្សមជ្ឈមណ្ឌលទទួលបានជោគជ័យ អ្នកត្រូវតែត្រៀមឲ្យមាន “បាតដៃ” ធំ។ ជាការពិត ទោះបីជាយើងព្យាយាមប្រឹងប្រែងខ្លាំងប៉ុណ្ណាក៏ដោយ ក៏យើងនឹងមិនអាចមានបាតដៃទំហំស្មើព្រះពុទ្ធបានឡើយ។ នេះមានន័យថា ការរៀនរបស់អ្នកគឺគ្មានថ្ងៃទីបញ្ចប់ឡើយ។

ブッダ(の代わりの先生)の“手のひら”で生徒を遊ばせましょう!
(今回のブログでは、ブッダが登場します。どうぞ宗教に囚われずに読んでください。もしあなたが仏教徒でなく、例えばイスラム教徒でも、一般論として読むことができるはずです)
生徒中心の授業になったら、先生は先生中心の授業よりも楽ちんになった、というコメントをした先生がいた、ということを以前このブログで紹介しました。
けれども、私の感覚だと「生徒中心」のほうが「先生中心」よりも大変です。特に準備が大変です。先生中心であれば、先生の考えるとおりに授業をして、生徒がそれに従う。
けれども、生徒中心であれば、先生の予定通りには授業は進まない。ですから、生徒の反応を事前に予測して授業計画をたてることが必要です。当然、授業準備も大変になるのです。
また、授業中の生徒観察も大変です。いつ誰が何を発言するか、先生は常に耳を傾け、目をあちこちに動かさなければいけません。自分がしゃべらない時間も集中して生徒観察をしなければいけません。とっても大変なのです。
皆さんは、西遊記(カンボジアでは「タンチェイン」)のお話をしっていますよね。中国のお坊さんが、経典を手に入れるためにインドまで旅をするお話です。お坊さんを助ける猿の怪物孫悟空(カンボジアでは「ソンウコン」)や、豚の怪物猪八戒(カンボジアでは「バーチャイ」)が大活躍します。テレビのドラマでもよく放送されています。あれは今から500年ほど前に中国で作られたお話です。日本でもとてもポピュラーなお話です。
あのお話の中のエピソードのひとつ。
暴れ者の孫悟空に困った人たちが、ブッダ(日本ではお釈迦様と呼ばれることが多いです)になんとかしてくれと頼みます。ブッダと対面した孫悟空は、「俺はどこまでも飛んでいける」と言って筋斗雲に乗ってビュンビュンと飛んでいきます。孫悟空はやがて世界の果てにたどり着き、そこにある大きな柱に「孫悟空 世界の終わりに到着」とサインします。そしてブッダのところにまた戻ったのです。
「世界の終わりまで行ってきた」と威張る孫悟空。けれども、ブッダは「世界の終わりとはここか?」と自分の指を孫悟空に見せるのです。そこには「孫悟空 世界の終わりに到着」とさっき書いた孫悟空のサインが書いてありました。
つまり、孫悟空は世界の終わりまで行ったつもりで、実はブッダの手のひらの中を飛び回っていただけだったのです。
さて、生徒中心の授業では、生徒が孫悟空でブッダが先生なのです。
先生は、生徒の活動を予測して、生徒を“手のひら”の上で自由に遊ばせるのです。もちろん、「そこは先生の“手のひら”の上だ」と生徒に知らせてはいけません。これが、生徒中心主義の姿で、つまり先生の役割はブッダなのです。
けれども、私たち先生はけしてブッダではありません。ですから、やっぱりすべてを予測して準備することはできません。
生徒中心の授業をすれば、予想外の発言や行動をする生徒が必ずでてきます。もちろん、先生は予想外の生徒のアクションを認めなければいけません。対応しなければいけません。そこがとても大変です。
そして、そのような経験があると、先生の“手のひら”は前よりも少し大きくなるでしょう。それが「生徒から先生が学ぶ」ということです。先生は生徒に学びながら、“手のひら”の大きな経験豊かな先生に育っていくのです。
生徒中心の学習を上手に行うためには、大きな“手のひら”を準備しなければいけません。もちろん、どんなに努力してもブッダと同じ大きさの“手のひら”を持つのは無理でしょう。つまり、先生の学びには終わりはありません。
日本語訳向けの注:
このブログでは、西遊記のエピソードを使い、生徒たちを孫悟空、教師をブッダに見立てています。絶対的な力を持つブッダを教師の比喩として持ち出すのは、生徒に対して教師を圧倒的に上の立場に置くことになります。日本での教育観からすれば、教師をブッダに例えることへの疑問・反論もあると想像します。私自身の教育的価値観からしても、教師を絶対者とするかのような「ブッダという比喩」は好みではありません。悟りを開く前の悩める存在としてのブッダのほうが、教師の在り方に親和性が高いと思っています。
ここでこのエピソードを使ったのは、プロジェクトの中で「生徒中心」「生徒たの立場に立って探求を検討する」ということを伝えるうえで、西遊記のお話がカンボジアの先生にイメージしやすいと判断したことが背景にあります。(村山追記)














コメントを残す