នៅពេលខ្ញុំអានសៀវភៅរបស់លោកស្រី SAYAKA ស្ដីពីគ្រូបង្រៀនបឋមសិក្សាដែលចាប់ផ្ដើមបង្រៀនសារជាថ្មីបន្ទាប់ពីរបបប៉ុលពតមក ខ្ញុំក៏បានចាប់ផ្ដើមសរសេរប្លុកកាលពីសប្ដាហ៍មុន និងសប្ដាហ៍មុនមួយទៀត អំពីការក្រឡេកមើលឡើងវិញនូវប្រវត្តិសាស្ត្រអប់រំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។
ខ្ញុំសង្កេតឃើញចំនុចល្អមួយនៅការអប់រំនៅប្រទេសកម្ពុជាគឺ “គ្រូកាច”មានចំនួនថយចុះជាងមុន។ គ្រូកាចបានព្យាយាមបន្លាចសិស្ស ដោយ “ដាក់ទារុណកម្មលើរាងកាយ” និងប្រើអំណាចបង្ខំសិស្សឲ្យរៀន ។ ជាការពិត នៅសម័យបុរាណ វាជាបច្ចេកមួយនៅក្នុងវិធីសាស្រ្តបង្រៀនរបស់គ្រូ។ នៅពេលគ្រូកាចបង្រៀនសិស្ស សិស្សគាត់ខំប្រឹងរៀន ដូចនេះទទួលបានលទ្ធផលល្អនៅក្នុងការប្រលង។ គំនិតបែបនេះ មានការទទួលស្គាល់យ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងកំឡុងកាលសម័យមួយ។
ការអប់រំនាពេលបច្ចុប្បន្នមានការខុសពីមុន។ ភាពភ័យខ្លាចមិនមែនជាអារម្មណ៍ដែលទទួលបានការអប់រំល្អនោះទេ។ បើមិនរៀន គ្រូនឹងស្ដីបន្ទោសសិស្ស។ ការសិក្សាបែបនេះ សិស្សខំប្រឹងរៀនបានតែម្ដង តែក្រោយមកភាគច្រើនពួកគាត់នឹងលែងខំប្រឹងរៀនដោយខ្លួនឯង។ ទោះបីជាខំប្រឹងយ៉ាងណាក៏ដោយ វាមិនមែនដូចជាអាហារបំប៉នសម្រាប់ជីវិតឡើយ។
ប្រហែលជាក្នុងចំណោមគ្រូដែលបានអានប្លុកនេះ មានគ្រូមួយចំនួនបានមានប្រសាសន៍ថា “កាលពេលខ្ញុំនៅពីតូច ដោយសារតែគ្រូកាច ទើបខ្ញុំខំប្រឹងរៀន ហើយទទួលបានសញ្ញាប័ត្រ”។ ពិតជាអញ្ចឹងមែន។ វាជាផ្នែកមួយដ៏ស្មុគ្រស្មាញនៅក្នុងការអប់រំ។ យើងមិនអាចបោះចោល ការបង្រៀនតាមបែបគ្រូមជ្ឈមណ្ឌលឡើយ។
ហើយវាក៏បានក្លាយទៅជាប្រព័ន្ធអប់រំរបស់សាលា ដែលរៀនដើម្បីបានតែសញ្ញាប័ត្រ។ វាមិនល្អឡើយ ក្នុងការដាក់បញ្ចូលការបង្រៀនតាមបែបសិស្សមជ្ឈមណ្ឌលទៅក្នុងថ្នាក់រៀន ដោយមិនបានធ្វើកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធអប់រំនេះ។ មានពាក្យជាភាសាជប៉ុន ហៅថា “KIREI GOTO = បានតែល្អមើលឬល្អស្ដាប់”។ ការគិតប្រកបដោយឧត្ដមគតិនិយមពេក (idealism) ធ្វើឲ្យយើងមិនអាចអនុវត្តអ្វីបានឡើយ ដូចនេះគេហៅថា “បានតែល្អមើលឬល្អស្ដាប់”។
ប្រហែលជាព្រេងវាសនាកំណត់មកហើយមើលទៅ ដែលបណ្ដាលឲ្យពួកយើងអាចបង្កើត IBL កំពង់ធំបាន ។
នៅក្នុងគម្រោង KICC ឲ្យតម្លៃទៅលើ “សកម្មភាពដែលផុសចេញពីទឹកចិត្តរបស់សិស្សផ្ទាល”។ “សកម្មភាពដែលផុសចេញពីទឹកចិត្ត” មានន័យថាសិស្សចង់ធ្វើអ្វីដោយខ្លួនឯង ដោយមិនត្រូវការកត្តាពីខាងក្រៅដើម្បីជម្រុញលើកទឹកចិត្ត ដូចជា “ទាល់តែគ្រូស្ដីបន្ទោសបានធ្វើ” ឬ “ចង់ឲ្យគ្រូសរសើរ” ជាដើម។
តើគួរធ្វើយ៉ាងម៉េចដើម្បីធ្វើឲ្យសិស្សបណ្ដុះសកម្មភាពដែលផុសចេញពីទឹកចិត្តបាន? នេះគឺវាអាស្រ័យនឹងការសម្របសម្រួលរបស់លោកគ្រូអ្នកគ្រូផងដែរ។ ខ្ញុំគិតថា មានរឿងជាច្រើនដែលយើងមិនទាន់បានដឹងច្បាស់។
ដូចនេះបើឆ្ងល់អី សួរហ្នឹង សូមកុំខ្លាចចិត្តអី។
ម្យ៉ាងវិញទៀត ខ្ញុំគិតថា ប្រសិនបើមានជនជាតិខ្មែរធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវស្រដៀងគ្នាទៅនឹងការសិក្សាស្រាវជ្រាវរបស់លោកស្រី SAYAKA មិនដឹងជាល្អយ៉ាងណាទេ។ ក្រោយពីអានប្លុករួច លោកគ្រូ វុទ្ធី ដែលធ្វើការនៅសាលា PTTC កំពង់ធំ បានបញ្ចេញយោបល់ដូចខាងក្រោមថា ៖
“ខ្ញុំបានអានចប់ ហើយមានចំណាប់អារម្មណ៍ជាខ្លាំង។ កាលពីជំនាន់ប៉ុលពត ខ្ញុំនៅវ័យកុមារ ខ្ញុំបានរៀនបន្តិចបន្តួចដែរ(រៀនក្រោមផ្ទះ)។ ការរៀននៅជំនាន់នោះគឺគ្មានកម្មវិធី ឬឯកសារអីទេ គ្រូនឹកឃើញអីបង្រៀននឹង។ ហើយរៀនបានប្រហែលតែមួយខែប៉ុណ្ណោះ។”
តើនៅជំនាន់ប៉ុលពត គេបង្រៀនអ្វីដល់កុមារនៅ “កន្លែងរៀន”នេះ? តើលោកគ្រូ វុទ្ធី បានរៀនអក្សរខ្មែរដែរឬទេនៅ “កន្លែងរៀន” នេះ?
និយាយដល់ចំនុចនេះ ខ្ញុំនឹកឃើញកាលពីជំនាន់គម្រោង STEPSAM2 ពេលនៅសាលាជនបទមួយក្នុងខេត្តព្រៃវែង លោកនាយកសាលាបានមានប្រសាសន៍ថា “នៅក្នុងភូមិនេះ ទោះបីជានៅក្នុងជំនាន់ប៉ុលពតក៏ដោយ ក៏មានសាលាបង្រៀនភាសាខ្មែរទៅកាន់កុមារដែរ”។ អ្នកដែលគ្រប់គ្រងសាលានោះ មិនមែនជាអង្គការទេ គឺជាអ្នកភូមិដែលរស់នៅទីនោះ។ ហើយអង្គការក៏អនុញ្ញាតឲ្យកុមារនៅក្នុងភូមិចូលរៀនក្នុងសាលានោះដែរ”។
ខ្ញុំគិតស្រម័យនៅក្នុងចិត្តថា ការអប់រំនៅក្នុងសម័យប៉ុលពត ប្រហែលជាមានច្រើនទម្រង់រូបភាព ជាងអ្វីដែលខ្ញុំបានដឹង។
ចំពោះរឿងបែបនេះ វាគឺជាគោលដៅនៅក្នុងការស្រាវជ្រាវរបស់លោកស្រី SAYAKA ស្ដីពីការ “ការប្រៀបធៀបនៅក្នុងការអប់រំ” ។ ខ្ញុំគិតថា ពេលវេលាចេះតែទៅមុខ អ្នកដែលនៅមានជីវិតរស់រានក្នុងរបបប៉ុលពតនឹងស្លាប់បាត់បង់ជីវិតអស់គ្មានសល់។ ប៉ុន្តែមុននឹងមកដល់ពេលនោះ ប្រជាជនកម្ពុជាខ្លួនឯងនឹងធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវ ហើយធ្វើបទបង្ហាញ។ ប្រសិនបើមានករណីបែបនេះមែន គឺជារឿងល្អណាស់។ ខ្ញុំចង់ឲ្យថ្នាក់ដឹកនាំនៅក្នុងវិស័យអប់រំប្រទេសកម្ពុជាមានការគិតគូរនូវរឿងទាំងនេះ។ ការស្រាវជ្រាវត្រូវការ “ថវិកា” ចាំបាច់។ ត្រង់ចំនុចនេះ ម៉េចក៏យើងមិនគិតទៅដល់រឿងលុយបង់ពន្ធទៅ។ វាជាអ្វីដែលខ្ញុំបានគិតដល់។
នៅពេលដែលយើងក្រឡេកទៅមើលអតីតកាល ធ្វើឲ្យយើងគិតថា ដើម្បីធ្វើឲ្យអនាគតភ្លឺស្វាង ចាំបាច់យើងត្រូវមានសមត្ថភាពក្នុងការសិក្សា។ ពេលយើងនិយាយបែបនេះ តើវាគ្រាន់តែជាការនិយាយឲ្យបានតែ “ល្អស្ដាប់ឬល្អមើល” ដែលឬទេ?
អរគុណដល់សៀវភៅរបស់លោកស្រី SAYAKA។
ម៉ូរ៉ាយ៉ាម៉ា តេតសឹយ៉ា
（写真）千田沙也加さんと彼女のRTTC Kandal の同僚Dany先生。皆に愛されたDany先生は、数年前に酔っ払い運転手の起こした事故に巻き込まれなくなられました。とても悲しく痛々しく、そして腹立たしいことです。心からお悔やみ申し上げます。 Ms. SENDA Sayaka and her best friend Ms. Dany. Dany was a very friendly teacher with high leadership at RTTC Kandal. She was loved by a lot of teacers and treinees. She passed away several years ago in an accident caused by a drunk driver. It’s very sad, painful and frustrating. Show my condolences. នាងបានស្លាប់កាលពីប៉ុន្មានឆ្នាំមុនក្នុងឧបទ្ទវហេតុដែលបង្កឡើងដោយអ្នកបើកបរស្រវឹង។ វាជារឿងអកុសល និងឈឺចាប់ខ្លាំងណាស់។ យើងសុំទោសដោយស្មោះ។
「きれいごと」で終わらせたくない、LC/SC
ポルポト時代後に再び始まった小学校の先生たちの研究をしたSAYAKAの本を読みながら、先週、先々週のこのブログでは、カンボジアの教育の歴史を少し振り返ってみました。
カンボジアの教育が良くなった点として、「怖い先生」が少なくなったことに改めて気がつきました。「体罰を与える」ことで生徒を怖がらせ、その恐怖の力で生徒を学ばせようとする。もちろん、昔はそれも先生の教えるテクニックのひとつでした。怖い先生に教えられた生徒のほうが、よく勉強する、だから試験にも合格する。そんな考えが強かった時代があったのです。
今の教育は違います。恐怖は、教育にはふさわしい感情ではないからです。勉強しないと先生に叱られる、という学びは、実は一度は身に着けても、やがて消えてしまうことがおおいからです。いやいや身につけたものは、人生の栄養にはならない。
「いや、私が幼いとき、先生が厳しくしてくれたから、私はしっかり勉強して、Certificateがとれた」という人も、このブログを読んでいる先生の中にはいるでしょう。そうですね。そこが教育の難しいところです。Teacher Centered を捨てられない。
そして、Certificateが取るための学校教育システムになっている。そのシステムの改革をしないままで、Student Center/Learner Centerを授業にだけ押し付けるのは、やっぱり無理があるのです。日本語では「綺麗（きれい）ごと」といいます。理想論ばかりで、結局実践できないこと、それが「きれいごと」。
それでも、せっかくのご縁（fate）ですから、なんとかコンポントムIBLを作っていきましょう。
KICCプロジェクトでは、「生徒の内発的動機」を大切にしたいと考えています。「内発的動機」とは、「先生に怒られる」とか「先生に誉（ほ）められる」という自分の外にある動機ではないく、生徒の心の中の欲求を大事にするということです。
どうやって、生徒の心の中の欲求を耕す（cultivating）するか、それが先生がファシリテーターになる、ということです。まだまだ分からないこと多いと思います。
どんどん質問してください。
ところで、SAYAKAがリサーチしたような研究、カンボジアの人たちがもっとどんどんリサーチして発表できるといいのにと、強く思います。ブログを読んだPTTCコンポントムのVuthy先生が、次のようなコメントをくれました。
「読み終えて、とても興味深かったです。 ポル・ポト時代、子供の頃、（家の下で）少し勉強しました。 当時の学習にはプログラムや文書はなく、教師は自分の知っていることを教えるというスタイルでした。 そして、私が学んだのは約1か月だけでした。」
このポルポト時代の「学びの場」で、どんなことが子どもたちに教えられたのか？ Vuthy先生は、この「学びの場」でクメール語も勉強したのでしょうか？
そういえば、STEPSAM２のころ、プレイベンの田舎の学校で、そこの校長先生が「この村では、ポルポト時代も子どもたちにクメール語を教える学校があった。オンカーではなく、村人たちがマネージメントした。オンカーも、その学校で子どもたちが学ぶことは許していた」ということを話してくれたことがあります。
おそらく、ポルポト時代の教育の状況は、想像よりもずっと多様だったのだろうと想像します。
そういうことも、SAYAKAの研究ターゲットである「比較教育学」ではリサーチの対象になるのです。やがてポルポト時代に生きていた人たちがいなくなってしまうときが必ずやってきます。その前に、カンボジアの人たちが、自分たちでリサーチし、発表する。そういう場が絶対にあったほうがいい。ここは、ぜひカンボジアの教育分野のリーダーたちに考えて欲しいです。リサーチには「資金」が必要です。そこに税金を投入しないでどうする。そんなことを私は思っています。
過去を見て、そこから学ぶ力は、豊かな未来のためには必要だと思うからです。それとも、これも「きれいごと」でしょうか？
千田沙也加さん、本をどうもありがとう。
村山哲也
コメントを残す