បន្តពីអត្ថបទលើកមុនរបស់ខ្ញុំ នៅលើប្លុក (Blog) នេះ ខ្ញុំនឹងសរសេរបន្តអំពីប្រទេសកម្ពុជា និងខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង។ ខាងក្រោមនេះ ខ្ញុំនឹងបង្ហាញពីគន្លងផ្លូវរបស់ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដែលបានមកដល់ប្រទេសកម្ពុជា។ ទីតាំងរបស់ខ្យល់ព្យុះត្រូវបានបង្ហាញនៅត្រង់ចំណុចកណ្តាលរបស់វា។ ដូច្នេះ ពពក និងតំបន់ដែលមានខ្យល់បក់ខ្លាំងដែលជាប់ទាក់ទងនឹងព្យុះនេះ គឺគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីធំទូលាយជាងគន្លងផ្លូវដែលបានបង្ហាញនៅក្នុងដ្យាក្រាមនេះទៅទៀត។ ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទាំងអស់ដែលបានបង្ហាញខាងក្រោមនេះ ធ្វើដំណើរពីទិសខាងកើតទៅទិសខាងលិច (គឺពីស្តាំទៅឆ្វេង)។ នៅក្នុងដ្យាក្រាមគន្លងផ្លូវខ្លះ ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងអាចនឹងធ្វើដំណើរពីទិសខាងត្បូងទៅទិសខាងជើង (គឺពីផ្នែកខាងក្រោមទៅផ្នែកខាងលើ)។ ទោះបីជាមានករណីលើកលែងខ្លះក្នុងចំណោមព្យុះជាច្រើនក៏ដោយ ប៉ុន្តែយើងអាចសន្និដ្ឋានបានថា ១០០% នៃខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដែលមកដល់ប្រទេសកម្ពុជា គឺធ្វើដំណើរពីទិសខាងកើតទៅទិសខាងលិច។ ជាដំបូង នេះគឺជារូបដ្យាក្រាមគន្លងផ្លូវរបស់ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ២៦ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ (ដែលគេស្គាល់ឈ្មោះថា “ឡូឡា (Lola)” ជាឈ្មោះហៅទូទៅនៅអាស៊ី – ខ្ញុំនឹងពន្យល់អំពីឈ្មោះហៅទូទៅនៅអាស៊ីនៅពេលបន្តិចទៀត នៅក្នុងអត្ថបទនេះ)។ ចំណុចពណ៌ក្រហមបង្ហាញពីខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង ហើយចំណុចពណ៌លឿងបង្ហាញពីប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសតំបន់ត្រូពិក។ ចំណុចទាំងនេះត្រូវបានវាស់វែង និងកត់ត្រាជារៀងរាល់ ៦ ម៉ោងម្តង។ ម្យ៉ាងទៀត ចំណុចចំនួនបួនតំណាងឱ្យគន្លងផ្លូវក្នុងរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ប្រសិនបើគម្លាតរវាងចំណុចនីមួយៗមានរយៈពេលខ្លី (ឬចម្ងាយជិតគ្នា) មានន័យថាខ្យល់ព្យុះកំពុងធ្វើដំណើរយឺតៗ ហើយប្រសិនបើគម្លាតមានរយៈពេលវែង (ឬចម្ងាយឆ្ងាយពីគ្នា) មានន័យថាខ្យល់ព្យុះកំពុងធ្វើដំណើរលឿនជាងមុន។ ផែនទីបង្ហាញគន្លងផ្លូវខ្យល់ព្យុះទាំងអស់ដែលបង្ហាញនៅទីនេះ គឺផ្អែកលើការសង្កេតដែលធ្វើឡើងស្របតាមវិធាននេះ។ ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ២៦ ក្នុងឆ្នាំ...

　ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង គឺជាសម្ពាធខ្យល់ទាបនៅតំបន់ត្រូពិច ដែលវិវត្តន៍កើតឡើងនៅភាគពាយព្យនៃមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ឬសមុទ្រចិនខាងត្បូង។ សម្ពាធខ្យល់ទាបត្រូពិច ដែលមានខ្យល់បក់ជាប់លាប់អតិបរមា ជាមធ្យមលើសពី 10 នាទី និងនៅជិតចំណុចកណ្តាលរបស់ប្រភពខ្យល់ គឺ 17.2 ម៉ែត្រក្នុងមួយវិនាទី (34 knots) (1 knot = 1.852 Km/h) ឬខ្ពស់ជាងនេះ ត្រូវបានគេហៅថា ព្យុះទីហ្វុង។ 　ប្រព័ន្ធសម្ពាធទាប អមដោយខ្យល់បក់ខ្លាំង ស្រដៀងនឹងខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង ក៏កើតមានឡើងនៅក្នុងតំបន់ផ្សេងៗទៀតដែរ។ ប្រព័ន្ធសម្ពាធទាប ដែលកើតឡើងនៅអាត្លង់ទិកខាងជើង(the North Atlantic) ការ៉ាប៊ីន(the Caribbean) និងប៉ាស៊ីហ្វិកភាគឦសាន(northeastern Pacific) ត្រូវបានគេហៅថា ខ្យល់ព្យុះហារីខេន(hurricanes) ខណៈដែលប្រព័ន្ធសម្ពាធទាប ដែលកើតតឡើងនៅមហាសមុទ្រឥណ្ឌា និងប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង ត្រូវបានគេហៅថា ខ្យល់ព្យុះស៊ីក្លូន(cyclones)។ និយមន័យទាក់ទងនឹងកម្លាំងខ្យល់ និងលក្ខណៈផ្សេងៗទៀត វារាងខុសគ្នាបន្តិចបន្តួចអាស្រ័យលើស្ថាប័នឧតុនិយមដែលទទួលបន្ទុក។ 　នៅទីនេះ យើងកំណត់ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងថាជាប្រព័ន្ធសម្ពាធទាប ដែល “កើតឡើងនៅភាគពាយ័ព្យនៃមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ឬសមុទ្រចិនខាងត្បូង ហើយមានល្បឿនខ្យល់អតិបរមានៅជិតចំណុចកណ្តាលរបស់វា ជាមធ្យម 17.2 ម៉ែត្រក្នុងមួយវិនាទី (34...

　កាលពីខែមុន នៅថ្ងៃទី 28 ខែកក្កដា មានរញ្ជួយដីដ៏ធំមួយដែលមានកម្រិត 7.1 រ៉ិចទ័របានវាយប្រហារខេត្ត Kumamoto ក្នុងតំបន់ Kyushu របស់ប្រទេសជប៉ុន។ ការរញ្ជួយដីកម្រិត 7 ត្រូវបានកត់ត្រានៅក្នុងខេត្ត Kumamoto។ 　តាមទស្សនៈរបស់ប្រទេសជប៉ុន ដែលជាប្រទេសងាយនឹងរងគ្រោះថ្នាក់ធម្មជាតិដូចជាការរញ្ជួយដី និងខ្បល់ព្យុះទីហ្វុង ប្រទេសកម្ពុជាហាក់ដូចជាជួបប្រទះនឹងគ្រោះធម្មជាតិធំៗតិចតួចណាស់។ ការរញ្ជួយដីមិនកើតឡើងនៅទីនេះទេ ហើយខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងក៏មិនវាយប្រហារដោយផ្ទាល់នៅទីនេះដែរ។ ក្នុងអំឡុងពេលព្យុះ អ្នកពិតជាជួបប្រទះនឹងខ្យល់បក់ខ្លាំង ផ្គររន្ទះ និងទឹកជំនន់ពីភ្លៀង អ្នកមិនឃើញគ្រោះមហន្តរាយធំៗដែលកើតឡើងនៅប្រទេសជប៉ុនទេ។ 　លើកនេះ ខ្ញុំចង់សរសេរអំពីរញ្ជួយដី។ 　ប្រហែលមួយឆ្នាំកន្លះមុន ក្នុងខែមីនា ឆ្នាំ 2025 ការរញ្ជួយដីដ៏ធំមួយដែលមានកម្រិត 7.7 រ៉ិចទ័របានវាយប្រហារភាគកណ្តាលប្រទេសមីយ៉ាន់ម៉ា។ សូម្បីតែនៅភ្នំពេញ មនុស្សនៅក្នុងអគារខ្ពស់ៗមួយចំនួនមានអារម្មណ៍ថាមានការរញ្ជួយដី ហើយមនុស្សជាច្រើនបានរត់ចេញទៅខាងក្រៅអគារ។ ការរញ្ជួយដីនៅទីក្រុងភ្នំពេញមានកម្រិតតិចតួចណាស់ ប្រហែលកម្រិតអាំងតង់ស៊ីតេ 1 ឬ កម្រិតអាំងតង់ស៊ីតេអតិបរមា 2។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សម្រាប់ប្រជាជនកម្ពុជាដែលមិនធ្លាប់ជួបប្រទះនឹងការរញ្ជួយដីពីមុនមក វាគឺជាព្រឹត្តិការណ៍ដ៏គួរឱ្យភ័យខ្លាចមួយ។ 　ខ្ញុំកើតនៅទីក្រុងតូក្យូក្នុងឆ្នាំ 1964 ហើយបានចំណាយពេលមួយភាគបួននៃសតវត្សរ៍នៅទីនោះរហូតដល់អាយុ 20 ឆ្នាំ។ ពេលរស់នៅក្នុងទីក្រុងតូក្យូ ការរញ្ជួយដីកើតឡើងស្ទើរតែរៀងរាល់ឆ្នាំ។ ការរញ្ជួយដីដែលមានអាំងតង់ស៊ីតេរញ្ជួយដី...

　ខ្ញុំបានប្រទះសៀវភៅគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍មួយក្នុងអំឡុងពេលស្នាក់នៅរបស់ខ្ញុំនៅទីក្រុងតូក្យូ ដូច្នេះខ្ញុំចង់ណែនាំវាដល់អ្នក។ ចំណងជើងគឺ *ខ្ញុំយល់ពីភាសារបស់សត្វស្លាប*។ វាត្រូវបានសរសេរដោយលោកបណ្ឌិត Suzuki Toshitaka ដែលជាអ្នកស្រាវជ្រាវផ្នែកជីវសាស្ត្រ។ គាត់កើតនៅឆ្នាំ 1983 ដូច្នេះគាត់ទើបមានអាយុត្រឹមតែ 43 ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ។ គាត់ក្មេងជាង Sangva ទៅទៀត! នៅក្មេងណាស់! 　យោងតាមគំនិតរបស់មនុស្សទូទៅ គេជឿជាយូរមកហើយថាមនុស្សគឺជាសត្វមានជីវិតតែមួយគត់ដែលមានសមត្ថភាពស្ទាត់ជំនាញផ្នែកភាសាដ៏ស្មុគស្មាញ។ 　សត្វចិញ្ចឹមដូចជាឆ្កែ និងឆ្មាដែលរស់នៅក្បែរយើងហាក់ដូចជាយល់យ៉ាងហោចណាស់ពាក្យមួយចំនួនដែលយើងនិយាយ។ ពួកវារំភើបនៅពេលយើងនិយាយថា “បាយ (Food)” ហើយពួកវាហាក់ដូចជាយល់ពាក្យថា “អើ (Yes)” និង “កុំ (No)” ផងដែរ។ ពេលខ្លះវាមានអារម្មណ៍ថាយើងអាចទំនាក់ទំនងបានបន្តិចបន្តួចតាមរយៈសំឡេង និងភាសាកាយវិការរបស់វា។　 　យើងក៏ដឹងដែរថាសត្វព្រៃជាច្រើន – ជាពិសេសពពួកសត្វដូចជាស្វា apes ធំៗ/ស្វាដែលរស់នៅជាក្រុម ផ្សោត(dolphins) និងបាឡែន(whales) – ប្រើសំឡេងដើម្បីទំនាក់ទំនងសារសាមញ្ញនានា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ស្ទើរតែគ្មានករណីណាដែលយើងអាចបកប្រែភាសារបស់សត្វទាំងនេះបានត្រឹមត្រូវនោះទេ។ វាគ្រាន់តែជាការស្រមើលស្រមៃរបស់មនុស្សយើងប៉ុណ្ណោះ ហើយវាពិបាកណាស់ក្នុងការផ្ទៀងផ្ទាត់ថាតើការស្រមើលស្រមៃនោះត្រឹមត្រូវឬអត់។ ម្យ៉ាងវិញទៀត “គ្មានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ទេ”។ 　នៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ វាមានសារៈសំខាន់ណាស់ក្នុងការបង្កើតសម្មតិកម្ម និងផ្ទៀងផ្ទាត់វាតាមរយៈការសង្កេត និងការធ្វើពិសោធន៍។ គ្រាន់តែពឹងផ្អែកលើការស្រមើស្រមៃថា “សត្វទាំងឡាយហាក់ដូចជាចេះប្រើភាសាទំនាក់ទំនង”, ឬការរំពឹងគិតថា...

　ប្លុកនេះបានសរសេរអត្ថបទដែលមានចំណងជើងថា “សម័យអង្គរ និងវិទ្យាសាស្រ្ត” បានចំនួន ១០ ភាគរួចមកហើយ។ នេះគឺជាភាគចុងក្រោយនៃអត្ថបទនេះ។ 　រាជវង្សដែលគេស្គាល់ថាជាសម័យអង្គរ ដែលបានកកើតនៅសតវត្សទី៩ ហើយបានរីកចម្រើននៅលើទឹកដីសណ្ដ (the alluvial fan)ដែលលាតសន្ធឹងនៅភាគខាងជើងនៃតំបន់ដែលបច្ចុប្បន្នហៅថាខេត្តសៀមរាប បានមានរយៈពេលជិត ៧០០ ឆ្នាំរហូតមកដល់ពាក់កណ្តាលទីមួយនៃសតវត្សរ៍ទី១៥។ គេជឿថាមានព្រះមហាក្សត្រចំនួន ២៧ អង្គបានសោយរាជ្យក្នុងអំឡុងពេលនោះ។ 　ប្រាំពីររយឆ្នាំមិនមែនជារយៈពេលខ្លីនោះទេ។ អ្នកប្រហែលជាទាយថាបច្ចេកវិទ្យាបានរីកចម្រើននៅក្នុងចន្លោះរវាងសតវត្សទី៩ និងទី១៥។ ប៉ុន្តែ ដូចដែលខ្ញុំបានសរសេរនៅក្នុងផ្នែកមុនៗ ថាវាមិនមានភាពច្បាស់លាស់ទេដែលថាវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាបានរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងអំឡុងពេល ៧០០ ឆ្នាំនេះ។ 　ហេតុផលមួយសម្រាប់រឿងនេះគឺដោយសារកង្វះខាតព័ត៌មានយ៉ាងខ្លាំងពីសម័យអង្គរ។ ខណៈពេលដែលរចនាសម្ព័ន្ធទ្រង់ទ្រាយធំនៅសេសសល់ មានរឿងរ៉ាវជាច្រើនដែលនៅពីខាងក្រោយ ដែលបានធ្វើឱ្យបច្ចេកវិទ្យាទាំងនោះមានភាពអាថ៌កំបាំង។ មានប្រភពព័ត៌មានតែមួយគត់ពីសម័យនោះ គឺសិលាចារឹកដែលឆ្លាក់នៅលើផ្ទាំងថ្ម។ ទោះបីជាសិលាចារឹកទាំងនេះកត់ត្រាឈ្មោះរបស់ព្រះមហាក្សត្រដែលបានត្រួតពិនិត្យការសាងសង់ប្រាសាទដែលបន្សល់ទុកនៅមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ក៏ដូចជាឈ្មោះរបស់ឥស្សរជនដែលមានឥទ្ធិពលដែលបានបរិច្ចាគដ៏សប្បុរសក៏ដោយ ក៏សិលាចរឹកទាំងនោះមិនមានការពិពណ៌នាអំពីបច្ចេកវិទ្យារបស់ខ្លួនសោះតែម្ដង។ 　នៅអឺរ៉ុប ឥណ្ឌា ចិន និងជប៉ុន ឯកសារកត់ត្រាដែលមានតាំងពីសម័យមុនសម័យអង្គរនៅមានបន្សល់ទុកនៅឡើយ។ ឯកសារទាំងនេះភាគច្រើនមានរក្សាទុកនៅលើ “ក្រដាស”។ ទោះបីជាអត្ថបទបុរាណច្បាប់ដើមខ្លួនឯងមិនមានបន្សល់ទុកក៏ដោយ ក៏ច្បាប់ចម្លងនៃឯកសារទាំងនោះត្រូវបានរក្សាទុក។ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងតំបន់ត្រូពិច ឯកសារជាសន្លឹកក្រដាសមិនបាននៅសេសសល់ទេ។ ដោយសារតែអាកាសធាតុក្តៅ ហើយសើម រួមផ្សំជាមួយនឹងសត្វកណ្ដៀរកាត់បំផ្លាចទៀត វាធ្វើឲ្យក្រដាសកាន់តែឆាប់ខូចខាត។ 　កំណត់ត្រាមួយនៅសតវត្សទី 14...

ភាពបើកចំហនៃវិទ្យាសាស្ត្រ 　លក្ខណៈពិសេសដ៏សំខាន់មួយទៀតរបស់វិទ្យាសាស្ត្រសម័យទំនើបគឺភាពបើកចំហ។ នៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រសតវត្សរ៍ទី 21 យន្តការនានាត្រូវបានអនុវត្តដើម្បីធ្វើតេស្តទ្រឹស្តីថ្មីៗក្រោមហេតុផល សម្ភារៈនិយម និងវិជ្ជមាននិយម។ មានសមាគមវិទ្យាសាស្ត្រជាច្រើន និងទស្សនាវដ្ដីវិទ្យាសាស្ត្រជាច្រើននៅក្នុងពិភពវិទ្យាសាស្ត្រ។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របង្ហាញទ្រឹស្តី និងច្បាប់ថ្មីៗនៅក្នុងសន្និសីទ និងនៅក្នុងទស្សនាវដ្ដីវិទ្យាសាស្ត្រ បន្ទាប់មកទ្រឹស្ដី និងច្បាប់ទាំងនោះត្រូវបានធ្វើពិសោធន៍ឡើងវិញ និងសង្កេតឡើងវិញដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្រផ្សេងទៀត។ តាមរយៈយន្តការនេះ គំនិតខុសឆ្គងត្រូវបានដកចេញ ហើយទ្រឹស្តី និងច្បាប់វិទ្យាសាស្ត្រថ្មីៗត្រូវបានប្រមូលផ្តុំ។ 　នេះគឺជាភាពបើកចំហរបស់វិទ្យាសាស្ត្រសម័យទំនើប។ ការរកឃើញវិទ្យាសាស្ត្រទាំងអស់ត្រូវតែស្ថិតនៅក្រោមភាពបើកចំហ។ ការរកឃើញដែលមិនត្រូវបានបោះពុម្ពផ្សាយ មិនត្រូវបានទទួលស្គាល់ថាជាវិទ្យាសាស្ត្រ ដោយសង្គមមនុស្សទេ មិនថាការរកឃើញនោះសំខាន់ប៉ុណ្ណានោះឡើយ។ 　ភាពបើកចំហនៃអាហារូបករណ៍មិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះតែវិទ្យាសាស្ត្រទេ។ ការស្រាវជ្រាវអប់រំ ហើយសូម្បីតែការសិក្សាភាសាខ្មែរក៏ដោយ វានឹងក្លាយជារបស់មានតម្លៃជាសកលនៅពេលដែលវាអាចត្រូវបានចែករំលែកជាមួយអ្នកស្រាវជ្រាវនៅទូទាំងពិភពលោក។ ដូច្នេះ មានសំណួរដែលជាកង្វល់ ថាតើត្រូវប្រើភាសាអ្វី សម្រាប់ធ្វើរបាយការណ៍ និងចងក្រងឯកសារ។ នៅប្រទេសជប៉ុន មានឯកសារជាច្រើនដែលសរសេរជាភាសាជប៉ុនសុទ្ធ ហើយឯកសារទាំងនេះតែងតែត្រូវបានរិះគន់ថា “មានការបិទបាំង” និង “មិនអាចអនុវត្តបានជាសកល”។ ចុះនៅកម្ពុជាវិញ? ខ្ញុំសង្ឃឹមថាមានប្រព័ន្ធកាន់តែច្រើននឹងត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីផ្សព្វផ្សាយរបាយការណ៍ និងឯកសារដែលសរសេរជាភាសាខ្មែរទៅកាន់ពិភពលោក។ វិទ្យាសាស្ត្ររបស់លោកខាងលិចនិយម (Western-centrism of science) 　លក្ខណៈផ្សេងទៀតរបស់វិទ្យាសាស្ត្ររួមមាន ការផ្ដោតលើលោកខាងលិច។ នេះដោយសារតែគំនិតជាច្រើន និងយន្តការដែលបង្កើតវិទ្យាសាស្ត្រ ដូចជាច្បាប់របស់ហេតុផលនិយម សម្ភារៈនិយម វិជ្ជមាននិយម និងភាពបើកចំហ...

លក្ខណៈពិសេសរបស់វិទ្យាសាស្ត្រ 　នៅពេលនេះ ខ្ញុំនឹងព្យាយាមពន្យល់ពីអត្ថន័យនៃពាក្យវិទ្យាសាស្ត្រដោយខ្លួនខ្ញុំផ្ទាល់។ ខ្ញុំអាចនិយាយបានថា លក្ខណៈរបស់វិទ្យាសាស្រ្តអាចត្រូវបានរៀបចំ ដូចខាងក្រោម៖ 1. ការយល់ដឹង និងចាប់យកនូវចំណេះដឹងរបស់បាតុភូតធម្មជាតិ។2. ​យន្តការ ឬ​ច្បាប់​ដែលបានចងក្រង ​ត្រូវ​បាន​លាតត្រដាង​ តាម​រយៈ​ការ​សង្កេត និង​ការធ្វើ​ពិសោធន៍។ 　លក្ខណៈពិសេសទាំងពីរនេះគួរតែមានចំណុចដូចខាងក្រោម។ 　ទាំងការសង្កេត និងការធ្វើពិសោធន៍ ប្រសិនបើយើងទទួលបានលទ្ធផលដដែលៗច្រើនដង នោះវាមានភាពសុក្រិត ។ បាតុភូតដែលអាចសង្កេតឃើញមានតែម្តងគត់ មិនអាចហៅថាវិទ្យាសាស្ត្របានទេ។ នេះមានន័យថា វិទ្យាសាស្រ្តគឺនិយាយអំពីការយល់ដឹង និងការពន្យល់អំពីបាតុភូតដែលមានភាពជាសកល ដែលលើសពីលក្ខណៈរបស់បុគ្គល ឬព្រឹត្តិការណ៍ពិសេសនានា។ នៅក្នុងប្រយោគទាំងនេះ ពាក្យគន្លឹះគឺ “ម្តងហើយម្តងទៀត” និង “សកល”។ ដូច្នេះយើងអាចនិយាយបានថាបាតុភូតដែលយើងអាចមើលឃើញម្តងហើយម្តងទៀតមានភាពជាសកល ហើយបាតុភូតជាសកលអាចត្រូវបានគេមើលឃើញម្តងហើយម្តងទៀត។ 　វិទ្យាសាស្ត្រគឺជាអ្វីដែលមនុស្សយើងបានរៀបចំជាប្រព័ន្ធ ជាទ្រឹស្តី និងប្រមូលចំណេះដឹងសម្រាប់ធ្វើការស្វែងយល់ពីធម្មជាតិ។ វាគឺជាសមិទ្ធិផលដ៏មានតម្លៃរបស់មនុស្សជាតិរហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន និងជាកេរដំណែលបន្សល់ទុកដោយមនុស្សជំនាន់មុនរបស់យើង។ ចំណេះដឹងនេះ ត្រូវបានកំណត់សម្រាប់ការអភិវឌ្ឍន៍ និងការរកឃើញបន្ថែមទៀត ហើយតែងតែប្រឈមនឹងការស្វែងរក “ភាពត្រឹមត្រូវឬជាក់លាក់” ជានិច្ច។ ឬអាចនិយាយបានថា សូម្បី​តែ​វិទ្យាសាស្ត្រ​ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​យល់​ថា​ត្រឹម​ត្រូវ​នាពេលបច្ចុប្បន្ន ​ក៏​អាច​ត្រូវ​បាន​គេ​វាយ​តម្លៃ​ឡើង​វិញ​នៅ​ពេល​អនាគត។　 　ដូចអ្វីដែលបានគិតនៅសម័យបុរាណថា ធាតុទាំងបួន (ឬប្រាំ) ដែលបង្កើតបានជារូបធាតុទាំងអស់ដូចជា – ភ្លើង ទឹក...

សម័យអង្គរមិនមានវិទ្យាសាស្រ្ត 　ដូច​យើង​បាន​ដឹង​ហើយ​ថា ក្នុង​សម័យ​អង្គរ មិនទាន់លេចចេញជារូបរាងវិទ្យាសាស្ត្រដូច​សព្វ​ថ្ងៃ​​នៅ​ឡើយ​ទេ។ នៅពេលនោះ មនុស្សធ្វើការសាងសង់ប្រាសាទធំៗ និងការងារវិស្វកម្មធារាសាស្ត្រខ្នាតធំ តាមវិធីផ្សេងៗ ដោយគ្មានវិទ្យាសាស្រ្ត។ ឧទាហរណ៍ ប្រឡាយ(canel) ត្រូវបានសាងសង់សម្រាប់ដឹកជញ្ជូនថ្មនៅឆ្ងាយៗ ដោយប្រើប្រាស់កម្លាំងដំណោលទឹក និងរ៉ក ហើយកង់(wheels)ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីកាត់បន្ថយការកកិត។ បច្ចេកទសមេកានិចទាំងនេះត្រូវបានដាក់បញ្ចូលទៅក្នុងសៀវភៅសិក្សារូបវិទ្យាផ្នែកមេកានិច នាពេលបច្ចុប្បន្ន។  　បច្ចេកទេសគីមីវិទ្យាក៏ត្រូវបានប្រើប្រាស់ក្នុងការកែច្នៃលោហធាតុ និងធ្វើថ្នាំជ្រលក់ពណ៌ និងសារធាតុពណ៌ផ្សេងៗ​​​​​។ ប៉ុន្តែវាគឺជាបច្ចេកវិជ្ជាមុនសម័យវិទ្យាសាស្ត្រ(pre-science technology)។​ 　បច្ចេកវិជ្ជាសម្រាប់សង្កេតមើលផ្កាយលើវេហា(Celestial bodies)ក៏មានផងដែរ ដើម្បីកំណត់ទិសខាងកើត លិច ត្បូង ជើង ព្រមទាំងបង្កើតប្រតិទិនបានត្រឹមត្រូវជាក់លាក់។ ទោះជាយ៉ាងនេះក្តី គ្មានភស្តុតាងណាមួយស្ដីពីទ្រឹស្តីជេអូសែនទ្រិក (geocentric theory) លើកយកមកនិយាយនោះឡើយ។ ប្រជាជនអង្គរមិនបានយល់អំពីប្រធានបទមួយចំនួនដែលអ្នកសិក្សាផ្នែកផែនដីវិទ្យានៅសាលាដូចសព្វថ្ងៃនោះទេ ជាក់ស្ដែងដូចជាអំពីរបៀបដែលប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យមានដំណើរការ និងរបៀបដែលខ្យល់មូសុងបក់នាំមកនូវទឹកភ្លៀងរដូវវស្សា និងខ្យល់ស្ងួតរដូវប្រាំង ដែលវាកើតមានឡើងជារៀងរាល់ឆ្នាំ។ →　 　គេដឹងថាមនុស្ស និងសត្វចិញ្ចឹមមានលក្ខណៈស្រដៀងគ្នារវាងឪពុកម្តាយ មេបា និងកូនៗ។ ហើយគ្រាប់ពូជរុក្ខជាតិបានមកពីផ្ការបស់វា។ ប៉ុន្តែអ្នកនៅសម័យអង្គរមិនបានដឹងថា វាបណ្តាលមកពីយន្តការនៃតំណពូជតាមរយៈ DNA ឡើយ។ នៅសម័យអង្គរ សត្វផ្សោតទន្លេប្រហែលជាបានមករស់នៅក្នុងបឹងទន្លេសាបហើយ។ ប៉ុន្តែមនុស្សនៅគិតថា ផ្សោតទន្លេគឺជាប្រភេទត្រី។ ការចាត់ថ្នាក់នៃសត្វមានឆ្អឹងកងខ្នង(vertebrates)សម្រាប់ល្មូនដូចជាក្រពើ,សម្រាប់ថលជលិកសត្វ(amphibians)ដូចជាសត្វកង្កែប និងក្រុមត្រី,ដូចជាត្រីអណ្ដែង,...

　ឥឡូវនេះ នេះគឺជាអត្ថបទភាគទីប្រាំពីរស្ដីអំពី “សម័យអង្គរ និងវិទ្យាសាស្ត្រ”។ លើកនេះ ខ្ញុំនឹងលើកយកប្រធានបទទាក់ទងនឹងជីវវិទ្យា ដូចជាវេជ្ជសាស្ត្រ និងហ្សែន។ ដំណើរជីវិតរបស់អាល់គីមី (Alchemyអ្នកមានវេទមន្ត) និង អាលិចស័រ (Elixirថ្នាំជីវិតអមតៈ) 　ទាក់ទងទៅនឹងថ្នាំព្យាបាល ប្រាកដជាមានឱសថរុក្ខជាតិ ឬជាអ្វីដែលយើងហៅថាថ្នាំបុរាណដែលមានប្រភពមកពីរុក្ខជាតិ សត្វ ឬសារធាតុរ៉ែ។ មេដឹកនាំសាសនា ដូចជា ពួកព្រាហ្មណ៍ និងព្រះសង្ឃ គឺជាអ្នកដែលមានចំណេះដឹងអំពីឱសថបុរាណ។ ចំណេះដឹងអំពីឱសថបុរាណគឺមានសារៈសំខាន់ ហើយប្រហែលជាមានសារៈសំខាន់សូម្បីតែសម្រាប់ការបួងសួង និងការដាក់បណ្តាសា។ ថ្នាំទាំងនេះមួយចំនួនអាចមានដើមកំណើតនៅឥណ្ឌា។ ឧទាហរណ៍ ម្រេចត្រូវបាននាំចូលពីប្រទេសឥណ្ឌាដំបូងគេបង្អស់មកអាស៊ីអាគ្នេយ៍ មិនមែនសម្រាប់ប្រើជាគ្រឿងទេសទេ ប៉ុន្តែសម្រាប់ប្រើជាឱសថបុរាណ។ សៀវភៅ «កំណត់ត្រាអង្គរ៖ ទឹកដី និងប្រជាជនក្នុងតំបន់» ដែលសរសេរដោយបេសកទូតចិនឈ្មោះ ជីវ តាក្វាន់ នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ បានរៀបរាប់ថា មានការដាំដុះម្រេចនៅក្នុងតំបន់អង្គរ។ ម្រេចទាំងនេះក៏អាចត្រូវបានគេប្រើជាឱសថផងដែរ។ 　មានអ្នកខ្លះបាននាំយកចំណេះដឹងអំពីឱសថបុរាណចិនពីប្រទេសចិន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ វាមិនមែនជាការយល់ដឹងត្រឹមត្រូវទេក្នុងការនិយាយអំពីឱសថបុរាណទាំងនេះនៅក្នុងបរិបទវិទ្យាសាស្ត្រទំនើប។ ដោយសារតែឱសថមួយចំនួនទាំងនេះ ត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រភេទថ្នាំតាមបែបអបិយជំនឿ។ 　តាំងពីយូរយារណាស់មកហើយមុនសម័យអង្គរ ការបង្កើតមាស និងការទទួលបានរូបកាយដែលគ្មានសេចក្តីស្លាប់ គឺជាក្តីស្រមៃរបស់មនុស្សជាតិនៅក្នុងអរិយធម៌ផ្សេងៗ នៅក្នុងសង្គម និងទីកន្លែងជាច្រើន នៅជុំវិញពិភពលោក។ 　ខ្ញុំគិតស្មានថាសូម្បីតែព្រះមហាក្សត្រនៅសម័យអង្គរក៏ប្រាថ្នាចង់បានជីវិតអមតៈដែរ។...

តើវត្តមានរបស់ខ្យល់ត្រូវបានគេយល់យ៉ាងដូចម្តេចដែរ? 　យើងអាចសន្មតបានថា វណ្ណៈសង្គមបញ្ញាវន្តនៅក្នុងសម័យអង្គរ ដែលជាពួកមេដឹកនាំសាសនា កើតចេញពីពួកព្រាហ្មណ៍ និងព្រះសង្ឃ ។　　សូម្បីតែអ្នកដឹកនាំសាសនាទាំងនោះក៏មិនបានដឹងថាហេតុអ្វីបានជាមានរដូវវស្សា និងរដូវប្រាំងឡើយ។ ដើម្បីយល់ពីដំណើរការរបស់ខ្យល់មូសុង យើងត្រូវដឹងថាផែនដីវិលជុំវិញព្រះអាទិត្យ ហើយអ័ក្សផែនដីរាងទ្រេត ក៏ទាក់ទងទៅនឹងខួបរង្វិលរបស់ផ្ទៃផែនដី និងលំហូរដ៏ធំរបស់បរិយាកាស។　ចំណេះដឹងសកលបែបនេះមិនត្រឹមតែមិនទាន់បានអភិវឌ្ឍនៅក្នុងសម័យអង្គរប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែក៏មិនទាន់បានអភិវឌ្ឍនៅទូទាំងពិភពលោកផងដែរ។ 　ជាដំបូង តើក្នុងសម័យអង្គរ មានគំនិត ឬការយល់ដឹងអំពីខ្យល់(air) ដែរឬទេ? នៅក្នុងភាសាអង់គ្លេស មានពាក្យ “air” និង “wind” ដែលពាក្យទាំងពីរនេះ បកមកជាភាសាខ្មែរ មានន័យ ថា “ខ្យល់” ។ ពេលបង្រៀនវិទ្យាសាស្ត្រដល់សិស្សបឋមសិក្សា កុមារនឹងយល់ច្រឡំពាក្យ “ខ្យល់= air” ជាមួយ “ខ្យល់= wind ” បើគ្រូមិនបានប្រុងប្រយ័ត្ន។ ប្រហែលជាមនុស្សនៅសម័យអង្គរ បានទទួលស្គាល់ថាមានរបស់អ្វីមួយនៅក្នុងលំហនៅពីមុខយើង ទោះបីជាមើលមិនឃើញនឹងភ្នែកក៏ដោយ ហើយចលនារបស់វា យើងហៅថា “ខ្យល់= wind “ ជាងនេះទៅទៀត តើគេដឹងឬទេថា ខ្យល់គឺចាំបាច់ក្នុងចំហេះដែរឬទេ? តើគេបានយល់ពីបាតុភូតរបស់ភ្លើងទៀនរលត់ក្រោយពេលទុកមួយស្របក់នៅកន្លែងបិទជិតដែរឬទេ? យើងក៏អាចស្រមៃបានតែប៉ុណ្ណឹងដែរ។ ឥឡូវនេះ យើងដឹងហើយថា ការដុតត្រូវការអុកស៊ីសែន...