កម្ពុជា និង ខ្បល់ព្យុះទីហ្វុង៖ ភាគ២　　カンボジアと台風　その２

បន្តពីអត្ថបទលើកមុនរបស់ខ្ញុំ នៅលើប្លុក (Blog) នេះ ខ្ញុំនឹងសរសេរបន្តអំពីប្រទេសកម្ពុជា និងខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង។

ខាងក្រោមនេះ ខ្ញុំនឹងបង្ហាញពីគន្លងផ្លូវរបស់ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដែលបានមកដល់ប្រទេសកម្ពុជា។ ទីតាំងរបស់ខ្យល់ព្យុះត្រូវបានបង្ហាញនៅត្រង់ចំណុចកណ្តាលរបស់វា។ ដូច្នេះ ពពក និងតំបន់ដែលមានខ្យល់បក់ខ្លាំងដែលជាប់ទាក់ទងនឹងព្យុះនេះ គឺគ្របដណ្តប់លើផ្ទៃដីធំទូលាយជាងគន្លងផ្លូវដែលបានបង្ហាញនៅក្នុងដ្យាក្រាមនេះទៅទៀត។ ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទាំងអស់ដែលបានបង្ហាញខាងក្រោមនេះ ធ្វើដំណើរពីទិសខាងកើតទៅទិសខាងលិច (គឺពីស្តាំទៅឆ្វេង)។ នៅក្នុងដ្យាក្រាមគន្លងផ្លូវខ្លះ ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងអាចនឹងធ្វើដំណើរពីទិសខាងត្បូងទៅទិសខាងជើង (គឺពីផ្នែកខាងក្រោមទៅផ្នែកខាងលើ)។ ទោះបីជាមានករណីលើកលែងខ្លះក្នុងចំណោមព្យុះជាច្រើនក៏ដោយ ប៉ុន្តែយើងអាចសន្និដ្ឋានបានថា ១០០% នៃខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដែលមកដល់ប្រទេសកម្ពុជា គឺធ្វើដំណើរពីទិសខាងកើតទៅទិសខាងលិច។

ជាដំបូង នេះគឺជារូបដ្យាក្រាមគន្លងផ្លូវរបស់ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ២៦ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ (ដែលគេស្គាល់ឈ្មោះថា “ឡូឡា (Lola)” ជាឈ្មោះហៅទូទៅនៅអាស៊ី – ខ្ញុំនឹងពន្យល់អំពីឈ្មោះហៅទូទៅនៅអាស៊ីនៅពេលបន្តិចទៀត នៅក្នុងអត្ថបទនេះ)។ ចំណុចពណ៌ក្រហមបង្ហាញពីខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង ហើយចំណុចពណ៌លឿងបង្ហាញពីប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសតំបន់ត្រូពិក។ ចំណុចទាំងនេះត្រូវបានវាស់វែង និងកត់ត្រាជារៀងរាល់ ៦ ម៉ោងម្តង។ ម្យ៉ាងទៀត ចំណុចចំនួនបួនតំណាងឱ្យគន្លងផ្លូវក្នុងរយៈពេលមួយថ្ងៃ។ ប្រសិនបើគម្លាតរវាងចំណុចនីមួយៗមានរយៈពេលខ្លី (ឬចម្ងាយជិតគ្នា) មានន័យថាខ្យល់ព្យុះកំពុងធ្វើដំណើរយឺតៗ ហើយប្រសិនបើគម្លាតមានរយៈពេលវែង (ឬចម្ងាយឆ្ងាយពីគ្នា) មានន័យថាខ្យល់ព្យុះកំពុងធ្វើដំណើរលឿនជាងមុន។ ផែនទីបង្ហាញគន្លងផ្លូវខ្យល់ព្យុះទាំងអស់ដែលបង្ហាញនៅទីនេះ គឺផ្អែកលើការសង្កេតដែលធ្វើឡើងស្របតាមវិធាននេះ។

ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ២៦ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៩៣ បានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី ១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៩៩៣ នៅពេលដែលប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសត្រូពិចមួយបានកកើតឡើងនៅលើមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ភាគខាងកើតប្រទេសហ្វីលីពីន។ ប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសត្រូពិចនេះបានធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅទិសខាងលិច ខណៈពេលដែលវាបង្កើនកម្លាំង។ ពាក្យថា “ការបង្កើនកម្លាំង” នេះ សំដៅលើដំណើរការដែលបង្កើតបានជាវង់ខ្យល់វិលដ៏ធំមួយក្នុងទិសដៅច្រាសទ្រនិចនាឡិកា ដោយស្រូបយកថាមពលចំហាយទឹកដែលហួតឡើងពីផ្ទៃមហាសមុទ្រ ដែលបណ្តាលឱ្យមានការកើនឡើងនៃដុំពពក និងការកើនឡើងនៃល្បឿនខ្យល់។ នៅថ្ងៃទី ៣ ខែធ្នូ វាបានប្រែទៅជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង ហើយបន្តធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅទិសខាងលិច ដោយឆ្លងកាត់ផ្នែកខាងត្បូងនៃកោះលូហ្សូន (Luzon) ប្រទេសហ្វីលីពីន មុនពេលចូលទៅក្នុងសមុទ្រចិនខាងត្បូងនៅថ្ងៃទី ៧ ខែធ្នូ។ ដូចដែលខ្ញុំបានសរសេរពីមុនមក “ការប្រែទៅជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង” មានន័យថា ល្បឿនខ្យល់អតិបរមានៅជិតចំណុចកណ្តាលបានកើនឡើងដល់ ១៧,២ ម៉ែត្រក្នុងមួយវិនាទី ឬខ្ពស់ជាងនេះ (គិតជាមធ្យមក្នុងរយៈពេល ១០ នាទី)។ បន្ទាប់មក វាបានបោកបក់ចូលមកលើដីគោកនៅជិតទីក្រុងញ៉ាត្រាង (Nha Trang) ប្រទេសវៀតណាម នៅថ្ងៃទី ៩ ខែធ្នូ។ ក្រោយពេលធ្វើដំណើរចូលមកដល់ខេត្តរតនគិរី ប្រទេសកម្ពុជា វាបានចុះខ្សោយ ហើយវិលត្រឡប់ទៅជាប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសត្រូពិចវិញ (មានន័យថា ល្បឿនខ្យល់មធ្យមអតិបរមា ១០ នាទីនៅជិតចំណុចកណ្តាលបានធ្លាក់ចុះ ក្រោម ១៧,២ ម៉ែត្រក្នុងមួយវិនាទី) រួចក៏រលាយបាត់ទៅវិញនៅជិតទន្លេមេគង្គនៅថ្ងៃទី ១០ ខែធ្នូ។

បន្ទាប់គឺខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ១ នៅឆ្នាំ ២០១២ (ឈ្មោះទូទៅនៅអាស៊ី៖ ប៉ាខា (PAKHAR)។

ប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសតំបន់ត្រូពិកមួយ ដែលបានកកើតឡើងនៅសមុទ្រចិនខាងត្បូងកាលពីថ្ងៃទី ២៦ ខែមីនា ឆ្នាំ ២០១២ បានធ្វើដំណើរទៅទិសខាងលិច ហើយបានប្រែក្លាយទៅជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដំបូងគេបង្អស់នៅក្នុងឆ្នាំនៅថ្ងៃទី ២៩ ខែមីនា។ ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងនេះបានបន្តធ្វើដំណើរទៅទិសខាងលិច ដោយបានបោកបក់ចូលតំបន់ភាគខាងត្បូងប្រទេសវៀតណាមនៅថ្ងៃទី ១ ខែមេសា និងបានវាយប្រហារចំទីក្រុងហូជីមិញនៅថ្ងៃទី ២ ខែមេសា មុនពេលចុះខ្សោយទៅជាប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសតំបន់ត្រូពិកវិញ។ បន្ទាប់មក វាបានធ្វើដំណើរទៅទិសនិរតី ដោយឆ្លងកាត់ខេត្តស្វាយរៀង និងខេត្តព្រៃវែង បន្ទាប់មកវាក៏រលាយបាត់នៅថ្ងៃដដែលនោះ មុនពេលទៅដល់ទន្លេមេគង្គ។

បន្ទាប់ គឺខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ១១ នៅឆ្នាំ ២០២០ (ឈ្មោះនៅអាស៊ី៖ នូល (NOUL)។

ប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសត្រូពិចមួយដែលបានកកើតនៅជិតកោះមីនដូរ៉ូ (Mindoro) ក្នុងតំបន់ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសហ្វីលីពីននៅថ្ងៃទី ១៥ ខែកញ្ញា បានធ្វើដំណើរទៅទិសខាងលិច ហើយបានវិវត្តទៅជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងមួយនៅលើសមុទ្រចិនខាងត្បូងនៅថ្ងៃទី ១៦ ខែកញ្ញា។ ព្យុះនេះបានបោកបក់ចូលមកលើដីគោកនៅជិតទីក្រុងដាណាង (Da Nang) ក្នុងតំបន់ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសវៀតណាមនៅថ្ងៃទី ១៨ ខែកញ្ញា រួចបានបន្តធ្វើដំណើរទៅទិសខាងលិច និងបង្កើនល្បឿន ដោយបានឆ្លងកាត់ក្បែរតំបន់ភាគខាងជើងនៃប្រទេសកម្ពុជា ហើយបានចូលទៅក្នុងប្រទេសថៃនៅថ្ងៃទី ១៩ ខែកញ្ញា ដែលនៅទីនោះវាបានចុះខ្សោយទៅជាប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសត្រូពិច ហើយក៏រលាយបាត់ទៅ (និយាយឱ្យច្បាស់គឺ វាបានឆ្លងកាត់ភាគខាងត្បូងប្រទេសឡាវ មុនពេលចូលទៅក្នុងប្រទេសថៃ ហើយមិនបានចូលមកក្នុងទឹកដីកម្ពុជាឡើយ)។

នៅពេលនោះ ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងនេះបាននាំមកនូវទឹកភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងដល់តំបន់ព្រំដែនភាគខាងជើងនៃប្រទេសកម្ពុជា ដែលបង្កឱ្យមានការខូចខាតដូចជាការជន់លិចផ្ទះសម្បែងនៅតាមបណ្តោយទន្លេមួយចំនួន។

ដូចដែលបានឃើញនៅក្នុងករណីខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ១១ ក្នុងឆ្នាំ ២០២០ វាគឺជាសេណារីយ៉ូធម្មតាមួយដែលខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងបោកបក់ចូលមកលើដីគោកក្នុងតំបន់ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសវៀតណាម រួចជះឥទ្ធិពលដល់ភាគខាងជើងប្រទេសកម្ពុជា ខណៈពេលដែលវាចុះខ្សោយទៅជាប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសត្រូពិច។

ដូច្នេះ ក្នុងករណីជាច្រើន ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដែលមកដល់កម្ពុជា បានចុះខ្សោយទៅជាប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសត្រូពិចរួចទៅហើយ មុនពេលដែលវាមកដល់កម្ពុជា។ ដូចដែលបានបង្ហាញនៅក្នុងតារាងទី ១ (ដែលបានដាក់បង្ហាញម្ដងទៀតនៅខាងក្រោម) នៅក្នុងទំព័រអត្ថបទមុន ដែលរាយបញ្ជីខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទាំងអស់ដែលបានកើតឡើងចាប់ពីឆ្នាំ ១៩៥១ រហូតដល់ខែសីហា ឆ្នាំ ២០២៦ ក្នុងចំណោមខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងចំនួន ៥០ ដែលបានមកដល់កម្ពុជា មានព្យុះចំនួន ៤១ បានចុះខ្សោយទៅជាប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសត្រូពិចរួចទៅហើយនៅពេលដែលវាទៅដល់កម្ពុជា។ ក្នុងចំណោមខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងជិត ២,០០០ ដែលបានកើតឡើងចាប់តាំងពីឆ្នាំ ១៩៥១ មក មានតែព្យុះចំនួន ៩ ប៉ុណ្ណោះដែលបានមកដល់កម្ពុជា ខណៈពេលដែលវានៅរក្សាបាននូវកម្លាំងខ្លាំងក្លាជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដដែល។

　ខាងក្រោមនេះគឺជាព្យុះមួយក្នុងចំណោមព្យុះទាំង ៩, វាគឺខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ១៨ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ (ឈ្មោះទូទៅនៅអាស៊ី៖ វែ “VAE”)។ ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ១៨ នេះបានធ្វើដំណើរតាមគន្លងដ៏កម្រមួយ ដោយបានឆ្លងកាត់ប្រទេសកម្ពុជាពីទិសខាងលិចទៅទិសខាងកើត ខណៈពេលដែលវាអាចរក្សាបាននូវកម្លាំងខ្លាំងក្លាជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដដែល។

ប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសតំបន់ត្រូពិកមួយដែលបានកកើតនៅក្បែរឆ្នេរសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិកនៃប្រទេសហ្វីលីពីននៅថ្ងៃទី ១៥ ខែតុលា បានធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅទិសខាងលិច ហើយចូលទៅក្នុងសមុទ្រចិនខាងត្បូង។ បន្ទាប់មក វាបានកើនកម្លាំងយ៉ាងឆាប់រហ័សទៅជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងនៅថ្ងៃទី ១៩ ខែតុលា និងបានបោកបក់ចូលមកលើឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិននៅត្រង់រយៈទទឹងប្រហែល ១១ ដឺក្រេខាងជើង នៅថ្ងៃទី ២០ ខែតុលា។ វាបានបន្តធ្វើដំណើរទៅទិសខាងលិចដោយរក្សាកម្លាំងជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង ដោយបានឆ្លងកាត់ក្បែរទីក្រុងភ្នំពេញនៅថ្ងៃទី ២១ ខែតុលា និងបន្តដំណើរទៅកាន់ប្រទេសថៃ។ បន្ទាប់មក វាបានទៅដល់ទីក្រុងបាងកក ហើយបានចុះខ្សោយនៅថ្ងៃទី ២២ ខែតុលា នៅពេលដែលវាទៅដល់ផ្នែកខាងក្រោមនៃឧបទ្វីបម៉ាឡេ ដោយបានប្រែទៅជាប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសតំបន់ត្រូពិក ហើយបានរលាយបាត់នៅថ្ងៃដដែលនោះ។

ឆ្នាំ ១៩៥២ គឺជាឆ្នាំមួយមុនពេលដែលកម្ពុជាទទួលបានឯករាជ្យពេញលេញពីប្រទេសបារាំងនៅឆ្នាំ ១៩៥៣។ ខ្ញុំគិតថាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ១៨ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ ប្រហែលជាបានបង្កការខូចខាតយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។ តើអាចទៅរួចទេក្នុងការស្រាវជ្រាវឯកសារកាសែតពីទីក្រុងភ្នំពេញដែលបានបោះពុម្ពផ្សាយនៅមួយឆ្នាំមុនពេលទទួលបានឯករាជ្យនោះ? ប្រសិនបើមាននរណាម្នាក់មានព័ត៌មាន សូមជួយប្រាប់ខ្ញុំផង។

ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងមួយទៀតដែលបានឆ្លងកាត់ប្រទេសកម្ពុជាដោយរក្សាកម្លាំងរបស់ខ្លួននៅក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ គឺព្យុះទីហ្វុងទី ១៧ ដែលបានកើតឡើងភ្លាមៗមុនព្យុះទីហ្វុងទី ១៨។ វាជារឿងដ៏កម្របំផុតដែលខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងមួយអាចមកដល់ប្រទេសកម្ពុជាក្នុងស្ថានភាពជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង ហើយបន្តធ្វើដំណើរទៅទិសខាងលិចកាត់តាមប្រទេសកម្ពុជាដោយបន្តរក្សាកម្លាំងរបស់ខ្លួន។ លើសពីនេះទៅទៀត ចាប់តាំងពីខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទាំងពីរនោះក្នុងឆ្នាំ ១៩៥២ មក មិនមានខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងប្រភេទនេះទៀតបានមកដល់ប្រទេសកម្ពុជាឡើយ ទាំងនៅក្នុងពាក់កណ្តាលទីពីរនៃសតវត្សទី ២០ ឬក្នុងរយៈពេល ២៦ ឆ្នាំនៃសតវត្សទី ២១។ ព្យុះភាគច្រើនមិនមកដល់ប្រទេសកម្ពុជាទេ រហូតទាល់តែវាបានចុះខ្សោយទៅជាប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសតំបន់ត្រូពិក។

　ចូរយើងពិនិត្យមើលឧទាហរណ៍នៃព្យុះទីហ្វុងនៅខាងក្រៅប្រទេសកម្ពុជាផងដែរ។

បន្ទាប់មក ខ្ញុំនឹងពិនិត្យមើលខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ១៥ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៩ (ដែលគេស្គាល់នៅអាស៊ីថា វេរ៉ា”VERA”) ដែលបានបង្កការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងប្រទេសជប៉ុន។

　នៅថ្ងៃទី ២០ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ ១៩៥៩ ប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសតំបន់ត្រូពិចមួយបានកកើតឡើងនៅក្នុងមហាសមុទ្រប៉ាស៊ីហ្វិក ភាគខាងកើតប្រទេសហ្វីលីពីន ហើយបានវិវត្តទៅជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងនៅថ្ងៃទី ២១។ បន្ទាប់មក វាបានកើនកម្លាំងក្លាយទៅជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដ៏ខ្លាំងសាហាវ (a violent typhoon) ហើយបានបោកបក់ចូលមកដល់តំបន់ភាគកណ្តាលនៃប្រជុំកោះជប៉ុននៅថ្ងៃទី ២៦ ហើយបានប្រែទៅជាប្រព័ន្ធសម្ពាធទាបក្រៅតំបន់ត្រូពិច (extratropical low pressure system) នៅភាគខាងលិចកោះហុកកៃដូនៅថ្ងៃទី ២៧ (រូបនៅលើផែនទី ពណ៌ផ្កាឈូកបង្ហាញពីប្រព័ន្ធសម្ពាធទាបក្រៅតំបន់ត្រូពិចនេះ)។ ចំនួនអ្នកស្លាប់ និងបាត់ខ្លួននៅក្នុងប្រទេសជប៉ុនដោយសារព្យុះទីហ្វុងនេះបានឡើងដល់កម្រិតខ្ពស់បំផុតមិនធ្លាប់មានគឺ ៥.០០០ នាក់។ ការខូចខាតធ្ងន់ធ្ងរភាគច្រើនបណ្តាលមកពីទឹកជំនន់ ហើយខ្យល់បក់ខ្លាំងក៏បានធ្វើឱ្យផ្ទះជាច្រើនខ្នងដួលរលំផងដែរ។ វាគឺជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដ៏ធំសម្បើមមួយដែលមានអង្កត់ផ្ចិតអតិបរមារហូតដល់ ២,៥០០គីឡូម៉ែត្រ (ប្រសិនបើគិតជាចម្ងាយជាបន្ទាត់ត្រង់ពីចុងខាងកើតទៅចុងខាងលិចនៃប្រទេសកម្ពុជាមានប្រវែងប្រហែល ៧០០គីឡូម៉ែត្រនោះ អ្នកអាចស្រមៃបានថាព្យុះទីហ្វុងទី ១៥ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៩ នេះមានទំហំធំធេងប៉ុណ្ណា)។

　គេនិយាយថា ការបំផ្លិចបំផ្លាញដែលបង្កឡើងដោយខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដ៏ធំសម្បើមនេះកាលពី ៧៤ឆ្នាំមុន បានជំរុញឱ្យប្រទេសជប៉ុនផ្តល់សារៈសំខាន់កាន់តែខ្លាំងឡើងលើការត្រៀមខ្លួនទប់ទល់នឹងគ្រោះមហន្តរាយខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង ដែលនាំទៅដល់ការកសាងទំនប់ការពារទឹកជំនន់តាមដងទន្លេ និងតំបន់ឆ្នេរសមុទ្រ។

　នេះគឺជាឧទាហរណ៍មួយទៀត។ រូបភាពខាងក្រោមបង្ហាញពីគន្លងផ្លូវរបស់ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ៣០ (ឈ្មោះដែលគេស្គាល់ទូទៅនៅអាស៊ី៖ ហាយយ៉ាន (HAIYAN) ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣។

　ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងនេះត្រូវបានគេស្គាល់នៅក្នុងប្រទេសហ្វីលីពីនដោយមានឈ្មោះស្ត្រីថា “យ៉ូឡានដា (Yolanda)”។ ប្រសិនបើអ្នកមានអ្នកស្គាល់គ្នានៅប្រទេសហ្វីលីពីន សូមសាកល្បងសួរពួកគេថា៖ «តើអ្នកធ្លាប់ឮខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង Yolanda ដែរឬទេ?» ខ្ញុំជឿជាក់ថា ១០០ភាគរយ ពួកគេនឹងឆ្លើយថា «ធ្លាប់ឮ» ។

　ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងនេះបានកកើតឡើងជាប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសតំបន់ត្រូពិកនៅតំបន់ប៉ាស៊ីហ្វិកខាងត្បូង កាលពីថ្ងៃទី ៤ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០១៣ ហើយបានវិវត្តទៅជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងនៅថ្ងៃបន្ទាប់ គឺថ្ងៃទី ៥ ខែវិច្ឆិកា។ ទោះបីជាមានទំហំតូចក៏ដោយ វាបានក្លាយជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដ៏សាហាវខ្លាំងក្លា (super typhoon) ដែលបង្កឲ្យមានខ្យល់បក់បោកយ៉ាងខ្លាំង។ វាបានធ្វើដំណើរឆ្ពោះទៅកាន់ប្រជុំកោះហ្វីលីពីន និងបានបោកបក់ចូលដល់ដីគោកនៅកោះ Samar (សាម៉ា) ក្នុងតំបន់ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសហ្វីលីពីន នៅថ្ងៃទី ៨ ខែវិច្ឆិកា។ បន្ទាប់មក វាបានបន្តធ្វើដំណើរទៅទិសខាងលិចកាត់តាមតំបន់ភាគកណ្តាលនៃប្រទេសហ្វីលីពីន ដោយឆ្លងកាត់កោះ Leyte (ឡេតេ) និងកោះ Panay (ប៉ាណៃ) មុនពេលចូលទៅក្នុងសមុទ្រចិនខាងត្បូង និងបន្តដំណើរទៅទិសពាយ័ព្យ (northwest​)។

　ជាចុងក្រោយ វាបានបោកបក់ចូលដល់ដីគោកនៅភាគខាងជើងប្រទេសវៀតណាម ហើយបានចុះខ្សោយទៅជាប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសតំបន់ត្រូពិកនៅថ្ងៃទី ១១ ហើយបន្ទាប់មកក៏បានរលាយបាត់ទៅ។

　នៅក្នុងប្រទេសហ្វីលីពីន វាបានបង្កឲ្យមានគ្រោះមហន្តរាយដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ ដោយបណ្តាលឱ្យមានអ្នកស្លាប់ និងបាត់ខ្លួនចំនួន ៦,៣០០ នាក់ និងមានអ្នករងរបួសជាង ២៨,០០០ នាក់។ ចំណែកនៅប្រទេសវៀតណាមវិញ ក៏មានមនុស្ស ៦ នាក់បានស្លាប់ផងដែរ។

　តាមដែលខ្ញុំដឹង កម្ពុជាមិនធ្លាប់ជួបប្រទះខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដែលបង្កការខូចខាតធ្ងន់ធ្ងរនោះទេ ដូចជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ១៥ ក្នុងឆ្នាំ ១៩៥៩ ឬខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ៣០ (ព្យុះ Yolanda) ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ជាដើម។ ខ្ញុំយល់ថា នេះជារឿងដ៏ល្អប្រសើរមួយសម្រាប់ប្រជាជនដែលរស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា។

　ទោះបីជាខ្ញុំធ្លាប់បានលើកឡើងអំពីចំណុចនេះ រួចហើយនៅក្នុងអត្ថបទគ្រោះរញ្ជួយដីកាលពី២លើកមុនក៏ដោយ ក៏ខ្ញុំសូមលើកយកមកនិយាយម្តងទៀតនៅទីនេះ។ កម្ពុជាមិនធ្លាប់ជួបប្រទះបញ្ហាគ្រោះរញ្ជួយដី ឬការខូចខាតធ្ងន់ធ្ងរដែលបណ្តាលមកពីខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងនោះទេ។ ទោះបីជាមានទឹកជំនន់ដែលបណ្តាលមកពីទន្លេមេគង្គក៏ដោយ ប៉ុន្តែសម្រាប់តំបន់ដែលងាយរងគ្រោះដោយទឹកជំនន់ នេះគឺជាបាតុភូតធម្មជាតិដែលកើតឡើងរៀងរាល់ពីរបីឆ្នាំម្តង ហើយវាមិនបង្កជាគ្រោះមហន្តរាយដែលបណ្តាលឱ្យមានមនុស្សស្លាប់ច្រើននោះទេ។

　នៅភាគខាងជើងប្រទេសកម្ពុជា មានភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងដោយសារឥទ្ធិពលនៃប្រព័ន្ធសម្ពាធបរិយាកាសតំបន់ត្រូពិក — ជាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងចុះខ្សោយកម្លាំង— ហើយនៅខេត្តព្រះវិហារ និងខេត្តកំពង់ធំ ទឹកទន្លេបានហៀរហូរជន់លិច បង្កការខូចខាតដល់ភូមិឋាននៅតាមបណ្តោយទន្លេ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ កម្រិតនៃផលប៉ះពាល់ពីហេតុការណ៍ទាំងនេះមិនធ្ងន់ធ្ងរខ្លាំងនោះទេ។

　ខ្ញុំធ្លាប់បានឃើញទិន្នន័យដែលបង្ហាញថា មានមនុស្សប្រហែល ១០០នាក់បានស្លាប់ជារៀងរាល់ឆ្នាំនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាដោយសារគ្រោះថ្នាក់រន្ទះបាញ់ ដូច្នេះវាមិនមែនមានន័យថាប្រទេសនេះរួចផុតពីគ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិទាំងស្រុងនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែបើធៀបនឹងប្រទេសនានាដូចជាប្រទេសជប៉ុន និងហ្វីលីពីន ដែលជួបប្រទះគ្រោះមហន្តរាយធម្មជាតិធ្ងន់ធ្ងរដែលបណ្តាលមកពីការរញ្ជួយដី និងខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងនោះ កម្ពុជាពិតជាមានសំណាងណាស់ទាក់ទងនឹងទីតាំងភូមិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន។ នេះពិតជារឿងដ៏ល្អប្រសើរមែនទេ?

　ជ្រុងមួយនៃចំណេះដឹងទាក់ទងនឹងឈ្មោះខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង៖ 　　ឈ្មោះខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទាំងឡាយត្រូវបានកំណត់ដោយស្ថាប័នមួយដែលមានឈ្មោះថា “គណៈកម្មាធិការខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង” (Typhoon Committee)។ វាគឺជាគណៈកម្មាធិការអន្តរជាតិមួយដែលរួមមានប្រទេស និងតំបន់ចំនួន ១៤ (ភាគច្រើនស្ថិតនៅអាស៊ី) ដែលរងផលប៉ះពាល់ដោយខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង។

　ក្រៅពីការកំណត់លេខសម្គាល់ដូចជា “ទីមួយ” និង “ទីពីរ” ជាដើមនោះ ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងក៏ត្រូវបានដាក់ឈ្មោះជា “ឈ្មោះរួមរបស់អាស៊ី” ផងដែរ។ បញ្ជីឈ្មោះចំនួន ១៤០ ត្រូវបានចងក្រងឡើងដោយមានការចូលរួមពីប្រទេស និងតំបន់សមាជិកនៃគណៈកម្មាធិកាខ្យល់ព្យុះទីហ្វុង។ កម្ពុជាក៏ជាសមាជិកនៃគណៈកម្មាធិការនេះដែរ។ ជាការពិតណាស់ មានខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងមួយចំនួនដែលត្រូវបានដាក់ឈ្មោះជាភាសាខ្មែរ។ នៅឆ្នាំនេះ (២០២៦) ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ១០ មានឈ្មោះថា MAYSAK (ម៉ៃសាក់) ហើយខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ២៤ មានឈ្មោះថា KROVANH (ក្រវ៉ាន់) ដែលឈ្មោះទាំងពីរនេះសុទ្ធតែជាពាក្យខ្មែរដែលត្រូវបានជ្រើសរើសជាឈ្មោះរួមរបស់អាស៊ី។ ទាំង MAYSAK និង KROVANH សុទ្ធតែជាឈ្មោះរុក្ខជាតិ។ ក្រៅពីឈ្មោះទាំងពីរនេះ នៅមានឈ្មោះផ្សេងទៀតដូចជា DAMREY (ដំរី), ANPIL (អំពិល) និង KROSA (ក្រសារ) ដែលត្រូវបានចុះក្នុងបញ្ជីផងដែរ។ ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងទី ១៤០ បន្ទាប់ពីព្យុះ MAYSAK នឹងត្រូវដាក់ឈ្មោះថា MAYSAK ម្ដងទៀត។ ការដាក់ឈ្មោះនេះទំនងជានឹងកើតឡើងក្នុងរយៈពេល ៥ ឬ ៦ ឆ្នាំទៀត។

　ជាទូទៅ ឈ្មោះខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងដែលបង្កការខូចខាតធ្ងន់ធ្ងរនឹងត្រូវដកចេញពីបញ្ជី (លែងប្រើប្រាស់)។ ក្នុងករណីបែបនេះ ឈ្មោះថ្មីមួយនឹងត្រូវដាក់បញ្ចូលក្នុងបញ្ជីដើម្បីជំនួសឈ្មោះដែលត្រូវបានដកចេញនោះ។ ឈ្មោះអាស៊ីសម្រាប់ខ្យល់ព្យុះទីហ្វុងលេខ ៣០ ក្នុងឆ្នាំ ២០១៣ ដែលបានបង្កការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរនៅក្នុងប្រទេសហ្វីលីពីន គឺ HAIYAN (មានន័យថា “សត្វលេបសមុទ្រ” ជាភាសាចិន)។ ចំណែកឈ្មោះ “Yolanda” គឺជាឈ្មោះដែលត្រូវបានដាក់ដោយស្ថាប័នឧតុនិយម ភូគព្ភសាស្ត្រ និងតារាសាស្ត្រហ្វីលីពីន (PAGASA) ដោយឡែកពីគ្នា។ ឈ្មោះដែលដាក់ដោយហ្វីលីពីននោះបានក្លាយជាឈ្មោះដែលគេស្គាល់ច្រើនជាងឈ្មោះរួមរបស់អាស៊ីទៅទៀត។ នេះគឺជាសក្ខីភាពមួយដែលបង្ហាញថា ការខូចខាតនៅក្នុងប្រទេសហ្វីលីពីនមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរកម្រិតណា។
　ឈ្មោះ “HAIYAN” ត្រូវបានដកចេញពីបញ្ជីរួចហើយ (ឬនិយាយម្យ៉ាងទៀតគឺលែងប្រើប្រាស់) ហើយនឹងមិនត្រូវបានយកមកប្រើប្រាស់ម្តងទៀតនៅពេលអនាគតឡើយ។

カンボジアと台風　その２

　前回に続き、カンボジアと台風について書きます。

　以下に、カンボジアまで到達した台風の中で典型的と思われる台風の経路を示します。台風の位置は、台風の中心の位置で示されます。ですから、台風に付随する雲や強風地域は、これから図で示す経路よりもずっと広いエリアに広がっています。以下に示す台風は、すべて東から西に（つまり右から左に）動いています。一部の経路図では、台風は南から北に動く傾向があります。数多い台風の中には例外もありますけれど、カンボジアにやってくる台風は、100％東からやってくると考えていいでしょう。

　まず1993年の台風26号（アジア共通名はLola）の経路図です。赤い点が台風、黄色い点が熱帯低気圧を示します。点は6時間ごとに測定して記録しています。つまり4つの点で1日の進路となります。点の間隔が短ければ、台風の移動速度は遅く、点の間隔が広ければ、台風の移動速度が速くなります。今回紹介する台風の経路図はすべてこのルールで観測された結果です。

　1993年台風26号は、1993年12月１日にフィリピン東の太平洋上で熱帯低気圧が発生したところから始まります。熱帯低気圧は発達しながら西に進みます。この「発達」というのは、海面からの発生する水蒸気をエネルギー源として、大きな反時計回りの渦巻きが生まれ、雲の量は増え、風力も強くなるということです。12月３日に台風となり、西進をつづけフィリピンのルソン島南部を横断し、12月７日には南シナ海に入ります。「台風になる」というのは、前回に書いたように、中心付近の最大風速が10分間平均で17.2メートル毎秒以上になったということです。そして、12月９日にベトナムのニャチャン（Nya Trang）近辺に上陸し、カンボジアのラタナキリ地方に入ったのちに勢力が弱まり熱帯低気圧にもどり（中心付近の最大風力が10分間平均で17.2メートル毎秒よりも弱まったということです）、12月10日にメコン川あたりで消滅しました。

　次は、2012年の台風１号（アジア共通名PAKHAR）です。

　2012年３月26日に南シナ海で発生した熱帯性低気圧が西進し、29日にこの年最初の台風となります。台風はそのままゆっくりと西進し、4月１日にベトナム南部に上陸し、４月２日にホーチミン市を直撃した後に熱帯低気圧となります。そして南西に進み、スバイリエンやプレイベンを通過し同じ日にメコン川に達する前に消滅しました。

　次は2020年の台風11号（アジア共通名NOUL）です。

　フィリピン中部ミンドロ島近辺で9月15日に発生した熱帯性低気圧が西進し、9月16日に南シナ海上で台風に発達します。９月18日にベトナム中部のダナン付近に上陸し、速度を上げながら西進を続けカンボジア北部をかすめ19日にはタイに入って熱帯低気圧に変わり消滅しました（正確にはラオス南部を通過しタイに入り、台風の中心はカンボジア国内には侵入しなかったようです）。
　このとき、この台風はカンボジア北部の国境地帯に強い雨をもたらし、一部の河川沿いの住宅が水につかるなどの被害が発生しています。
　この2020年台風11号のように、ベトナム中部に上陸し、熱帯低気圧に勢力を落としながらカンボジア北部に影響を及ぼす台風はわりと典型的な事例です。

　このように、カンボジアまで到達した台風の多くは、カンボジアに到達する際にはすでに熱帯低気圧になってしまっている事例が多いのです。前回にも示した、1951年から2026年8月までに発生したすべての台風を示したTable１（以下に再掲します）で示したカンボジアに到達した50の台風のうち、41は熱帯低気圧に変わった後に到達しています。台風の勢力を保ったままカンボジアまで到達した台風は1951年以降の二千近い台風のうちたった９つしかありません。

　次に示すは、その９つのひとつ、1952年の台風18号（アジア共通名　VAE）です。台風18号は台風の勢力を保ったままカンボジアを西から東に横断した、非常に稀な経路をたどった台風です。

　10月15日にフィリピンの太平洋側で発生した熱帯低気圧がそのまま西進し、南シナ海に入ります。その後、10月19日に一気に発達し台風となり、10月20日に北緯11度あたりでインドシナ半島に上陸します。そしてその後も台風の勢力を保ったまま西に進み、10月21日にはプノンペン近辺を通過しそのままタイまで進みます。そしてバンコクまで到達し、10月22日に勢力を落としてマレー半島基部まで到達し、熱帯低気圧に変わりその日のうちに消滅しました。

　1952年は、カンボジアがフランスから完全独立を果たした1953年の１年前です。この1952年の台風18号で、カンボジアではおそらくかなりの被害が出たのではないかと私は想像しています。独立1年前に発行された新聞資料をプノンペンで調べることは可能でしょうか？情報を持っている方がいましたら、ぜひお知らせください。

　このように台風の勢力を保ったままカンボジア国内を通過するような台風は、同じ年、この台風18号の直前の台風17号がありました。このようにカンボジアに台風のまま到達し、カンボジア西部まで台風の勢力を維持したまま移動するというのは、とても珍しいケースなのです。そして、1952年のふたつの台風以後、20世紀後半、さらに21世紀の26年間には、ひとつもそのような台風はカンボジアに到達していません。ほとんどが、熱帯低気圧に変わってからようやくカンボジアにたどり着くのです。

　カンボジア以外の台風の事例も見てみましょう。

　次に示すのは、今度は日本に大きな被害をもたらした1959年の台風15号（アジア共通名VERA）です。（日本語注：この台風は日本では伊勢湾台風の名で記憶されています）

　1959年9月20日にフィリピン東方の太平洋で熱帯低気圧が生まれ、21日には台風に発達します。その後、猛烈な台風となり、26日は日本列島の中部に上陸し、27日に北海道の西方で温帯低気圧になりました（地図上、ピンク色が温帯低気圧を示しています）。この台風は、これまでの観測上最も大きな死者行方不明者5千人の被害をもたらしました。主な被害は洪水で、暴風による家屋倒壊も多数起きました。この台風は、最大で直径2500キロまで発達した超大型の台風でした（カンボジア国土の東西を直線で結べば700キロ程度ですから、この台風15号の大きさが想像できますね）。
　今から74年前のこの大きな台風被害を契機に、日本では台風への災害対策が重要視され、河川や海岸の堤防などの整備が進んだと言われています。

　もう一つ紹介します。以下は2013年の台風30号（アジア共通名HAIYAN）です。

　この台風は、フィリピンではヨランダ（Yolanda）という女性の名前で知られています。フィリピンの知り合いがいたら、「台風Yolandaって知ってる？」と聞いてみてください。100％の確率で「知っています」と答えるだろうと想像します。
　この台風は、2013年11月4日に南太平洋で熱帯低気圧として発生し、翌日4日には台風に発達しました。規模は小さいながら猛烈な風をともなうスーパー台風となり、フィリピン諸島に接近し、8日にはフィリピン中部のサマール島に上陸します。その後、レイテ島、パナイ島とフィリピン中部を西に進み南シナ海に入り北西の方向に進みます。
　最後は、ベトナム北部に上陸し、11日には熱帯低気圧に変わり、その後消滅しました。

　フィリピンでは死者行方不明者6千3百人、負傷者2万八千人以上となる大災害が発生しました。ベトナムでも死者6名の被害が出ています。　

　カンボジアでは、1959年台風15号や、2013年台風30号（Yolanda）のような大きな被害をもたらす台風は私の調べた限り観測されたことはありません。カンボジアで暮らす人たちにとっては、それはとてもラッキーなことだと私は思います。

　前々回に地震について書いた際の繰り返しになりますけれど、以下、再度書きます。カンボジアは地震もないし、台風の大きな被害もない。メコン川による洪水はありますけれど、洪水地区にとっては数年ごとに起こる自然現象で、多数の死者が発生するような災害にはなりません。
　カンボジア北部では、台風が勢力を落とした熱帯低気圧が通過する影響で雨がたくさん降り、プレイビヒアやコンポントムでは川が氾濫し、川沿いの集落で被害が出ることもありました。けれども、規模としてはけして大きくはありません。
　カンボジアでは落雷で年間100名前後が亡くなるというデータを見たこともありますから、自然災害が全くないわけではありません。けれども、地震や台風による大きな自然災害が発生する日本やフィリピンと比較して、カンボジアはとてもラッキーな国土を持っていると言えます。素晴らしいことですね。

台風の名前についての雑学コーナー：台風の名前は、「台風委員会」という組織が決めています。この委員会は台風の影響を受けるアジアを中心とした14の国や地域で組織されている国際的なものです。

　台風名は「第1号」「第2号」などの番号のほかに「アジア名」というものがあり、台風委員会に所属している国や地域がそれぞれ持ち寄った計140個の名前をリスト化してあります。カンボジアもこの台風委員会のメンバーです。もちろん、クメール語の名前を持つ台風も存在します。今年（2026年）の台風10号は、MAYSAK、台風24号はKROVANHというクメール語が国際的なアジア名となっています。MAYSAKもKROVANHも、木の名前ですね。このふたつ以外にも、DAMREY（象）や、ANPIL（タマリンド）、KROSA（鶴）などの名前も登録してあります。MAYSAKの後の140個目の台風には、また同じMAYSAKの名前がつけられるのです。それは恐らく５～６年後のことになるでしょう。
　大きな被害が発生した台風の名前は、引退することが通例です。その場合は、その名前の代わりに新しい名前がリストに追加されます。フィリピンに大きな被害をもたらした2013年台風30号のアジア名はHAIYAN（中国語でウミツバメの意味）でした。ヨランダ（Yolanda）というのは、フィリピン気象庁が独自に名付けた名前です。国際アジア名よりもフィリピン名のほうが有名になってしまったのです。それだけフィリピンでの被害が甚大だったのです。
　このHAIYANという名前は、すでにリストから削除され、つまり引退し、今後は使われることはありません。