សម័យអង្គរ និងវិទ្យាសាស្ត្រ៖ ភាគទី១១ (ភាគបញ្ចប់) アンコール時代と科学　第11回（最終回）

　ប្លុកនេះបានសរសេរអត្ថបទដែលមានចំណងជើងថា “សម័យអង្គរ និងវិទ្យាសាស្រ្ត” បានចំនួន ១០ ភាគរួចមកហើយ។ នេះគឺជាភាគចុងក្រោយនៃអត្ថបទនេះ។

　រាជវង្សដែលគេស្គាល់ថាជាសម័យអង្គរ ដែលបានកកើតនៅសតវត្សទី៩ ហើយបានរីកចម្រើននៅលើទឹកដីសណ្ដ (the alluvial fan)ដែលលាតសន្ធឹងនៅភាគខាងជើងនៃតំបន់ដែលបច្ចុប្បន្នហៅថាខេត្តសៀមរាប បានមានរយៈពេលជិត ៧០០ ឆ្នាំរហូតមកដល់ពាក់កណ្តាលទីមួយនៃសតវត្សរ៍ទី១៥។ គេជឿថាមានព្រះមហាក្សត្រចំនួន ២៧ អង្គបានសោយរាជ្យក្នុងអំឡុងពេលនោះ។

　ប្រាំពីររយឆ្នាំមិនមែនជារយៈពេលខ្លីនោះទេ។ អ្នកប្រហែលជាទាយថាបច្ចេកវិទ្យាបានរីកចម្រើននៅក្នុងចន្លោះរវាងសតវត្សទី៩ និងទី១៥។ ប៉ុន្តែ ដូចដែលខ្ញុំបានសរសេរនៅក្នុងផ្នែកមុនៗ ថាវាមិនមានភាពច្បាស់លាស់ទេដែលថាវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាបានរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងអំឡុងពេល ៧០០ ឆ្នាំនេះ។

　ហេតុផលមួយសម្រាប់រឿងនេះគឺដោយសារកង្វះខាតព័ត៌មានយ៉ាងខ្លាំងពីសម័យអង្គរ។ ខណៈពេលដែលរចនាសម្ព័ន្ធទ្រង់ទ្រាយធំនៅសេសសល់ មានរឿងរ៉ាវជាច្រើនដែលនៅពីខាងក្រោយ ដែលបានធ្វើឱ្យបច្ចេកវិទ្យាទាំងនោះមានភាពអាថ៌កំបាំង។ មានប្រភពព័ត៌មានតែមួយគត់ពីសម័យនោះ គឺសិលាចារឹកដែលឆ្លាក់នៅលើផ្ទាំងថ្ម។ ទោះបីជាសិលាចារឹកទាំងនេះកត់ត្រាឈ្មោះរបស់ព្រះមហាក្សត្រដែលបានត្រួតពិនិត្យការសាងសង់ប្រាសាទដែលបន្សល់ទុកនៅមានរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ក៏ដូចជាឈ្មោះរបស់ឥស្សរជនដែលមានឥទ្ធិពលដែលបានបរិច្ចាគដ៏សប្បុរសក៏ដោយ ក៏សិលាចរឹកទាំងនោះមិនមានការពិពណ៌នាអំពីបច្ចេកវិទ្យារបស់ខ្លួនសោះតែម្ដង។

　នៅអឺរ៉ុប ឥណ្ឌា ចិន និងជប៉ុន ឯកសារកត់ត្រាដែលមានតាំងពីសម័យមុនសម័យអង្គរនៅមានបន្សល់ទុកនៅឡើយ។ ឯកសារទាំងនេះភាគច្រើនមានរក្សាទុកនៅលើ “ក្រដាស”។ ទោះបីជាអត្ថបទបុរាណច្បាប់ដើមខ្លួនឯងមិនមានបន្សល់ទុកក៏ដោយ ក៏ច្បាប់ចម្លងនៃឯកសារទាំងនោះត្រូវបានរក្សាទុក។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រទេសកម្ពុជា ដែលមានទីតាំងនៅក្នុងតំបន់ត្រូពិច ឯកសារជាសន្លឹកក្រដាសមិនបាននៅសេសសល់ទេ។ ដោយសារតែអាកាសធាតុក្តៅ ហើយសើម រួមផ្សំជាមួយនឹងសត្វកណ្ដៀរកាត់បំផ្លាចទៀត វាធ្វើឲ្យក្រដាសកាន់តែឆាប់ខូចខាត។

　កំណត់ត្រាមួយនៅសតវត្សទី 14 និយាយអំពីការស្នាក់នៅក្នុងអង្គរធំដោយអ្នកការទូតចិនម្នាក់បានលើកឡើងថា ក្នុងអំឡុងសម័យអង្គរ គម្ពីរត្រូវបានចារនៅលើស្លឹកត្នោតស្ងួតដែលគេហៅថា “សាស្ត្រា”។
ទោះបីជាសាស្ត្រាទាំងនេះនៅតែត្រូវបានប្រើប្រាស់នៅក្នុងវត្តអារ៉ាមក្នុងប្រទេសកម្ពុជាសព្វថ្ងៃនេះក៏ដោយ ច្បាប់ចម្លងដែលមានអាយុចាស់ជាងគេបំផុតដែលនៅសេសសល់ត្រូវបានចម្លងនៅក្នុងសតវត្សទី 19។ គ្មានសាស្ត្រាណាមួយដែលនៅសេសសល់ និងត្រូវបានចម្លងជាបន្តបន្ទាប់តាំងពីសម័យអង្គររហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ននោះឡើយ។

　អ្នកអានមួយចំនួនអាចគិតថា “ទោះបីជាមិនមានកំណត់ត្រាជាលាយលក្ខណ៍អក្សរក៏ដោយ ក៏អាចមានបច្ចេកវិទ្យា ឬវិទ្យាសាស្ត្រពិសេសៗដែលត្រូវបានប្រើនៅក្នុងសម័យអង្គរ”។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្នកដែលបានតាមដានភាគនៃអត្ថបទនេះគួរតែអាចយល់ថា វាមិនទំនងទាល់តែសោះដែលបច្ចេកវិទ្យា ឬវិទ្យាសាស្ត្រពិសេសៗបែបនោះត្រូវបានបង្កើតឡើងក្នុងសម័យអង្គរ។

　ម្យ៉ាងវិញទៀត ការរីកចម្រើនដ៏សំខាន់នៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រសម័យទំនើបបានកើតឡើង — ភាគច្រើន —ដោយបានចាប់ផ្តើមនៅក្នុងសតវត្សទី 15 និងពេលបន្តបន្ទាប់មកទៀត បន្ទាប់ពីសម័យអង្គរបានបញ្ចប់ ។ នៅពេលមើលតាមរយៈកែវភ្នែកប្រវត្តិសាស្ត្រពិភពលោក — ឬពីទស្សនៈសកល — វាច្បាស់ណាស់ថា សម័យអង្គរបានរីកចម្រើននៅពេលចុងបញ្ចប់នៃរយៈពេលដ៏យូររបស់វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាដែលមិនទាន់មានការរីកចម្រើននៅឡើយ។ ភ្លាមៗបន្ទាប់ពីសម័យអង្គរបានបញ្ចប់ ការអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្របានចាប់ផ្តើមរីកចម្រើនយ៉ាងឆាប់រហ័សនៅអឺរ៉ុប។

　បើនិយាយតាមបច្ចេកវិទ្យា ចាប់ពីការសាងសង់ពីរ៉ាមីតអេហ្ស៊ីប 4,000 ឆ្នាំមុន រហូតដល់ការសាងសង់អង្គរវត្ត និងអង្គរធំក្នុងសម័យអង្គរ ដៃ និងជើងរបស់មនុស្សបានដើរតួនាទីនាំមុខគេក្នុងការសាងសង់។ សម័យអង្គរបានបញ្ចប់មុនពេលមានការរីកចម្រើនផ្នែកវិទ្យាសាស្ត្រដ៏អស្ចារ្យដែលនាំឆ្ពោះទៅដល់បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម (ចុងសតវត្សរ៍ទី 18) ដែលដើរដោយថាមពលចំហាយទឹកជាជាងប្រើកម្លាំងពលកម្មមនុស្ស។
ជាទូទៅ គ្មានការអភិវឌ្ឍវិទ្យាសាស្ត្រជាមូលដ្ឋានណាមួយបានកើតឡើងក្នុងអំឡុងសម័យអង្គរ កាលពី ៧០០ ឆ្នាំមុននោះទេ។　 (ភាពជាប់គាំងនៃវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាក្នុងអំឡុងពេលនេះមិនត្រូវបានកំណត់ចំពោះរាជវង្សអង្គរទេ វាគឺជានិន្នាការសកលលោក)។

　នៅទីនេះ ខ្ញុំចង់សង្កត់ធ្ងន់ថា សម័យអង្គរគឺជាសម័យកាលនៃសង្គ្រាមឥតឈប់ឈរ។ សម័យអង្គរមិនមែនជាសង្គមបើកចំហដែលរក្សាបាននូវវណ្ណៈបញ្ញវន្តដែលមានស្ថេរភាពជាប់លាប់ ឬអត់ឱនចំពោះការគិតតាមបែបរិះគន់កម្រិតខ្ពស់(critical thinking)នោះទេ។

　ប្រសិនបើចំណេះដឹងត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយតែក្រុមវណ្ណៈគ្រប់គ្រង វាងាយស្រួលក្នុងការស្រមៃថា រាល់ពេលដែលមានការតស៊ូអំណាចអមដោយការផ្លាស់ប្តូររាជវង្ស ឥស្សរជនដែលមានចំណេះដឹងនឹងត្រូវបានផ្លាស់ប្ដូរ។ ទោះបីជាផ្អែកលើបទពិសោធន៍ ដែលមិនទាក់ទងនឹងវិទ្យាសាស្ត្រក៏ដោយ វានឹងមានការពិបាកក្នុងការផ្ទេរចំណេះដឹងដើម្បីបន្តវេនបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។ ទោះបីជាក្រុមមនុស្សដែលមានជំនាញកម្រិតខ្ពស់មានជាបណ្តោះអាសន្នក៏ដោយ វាមិនអាចទៅរួចទេក្នុងការរក្សាជំនាញទាំងនោះអស់រយៈពេលជាង ១០០ ឆ្នាំតាមរយៈការបន្តវេនរាជវង្សជាច្រើនជំនាន់។

　ប្រសិនបើមានប្រព័ន្ធវណ្ណៈដ៏តឹងរ៉ឹងជាងនេះទៅទៀត នោះការពិភាក្សារិះគន់នឹងមិនដែលកើតមានឡើងឡើយ។ នៅក្នុងសង្គមដែលពោរពេញដោយអំណាចផ្តាច់ការ វាជារឿងធម្មតាទេដែលស្ថាប័នសាសនានឹងមានការរីកចម្រើន។ នៅក្នុងបរិយាកាសបែបនេះ គ្មានកន្លែងសម្រាប់ធាតុផ្សំវិទ្យាសាស្ត្រទំនើបៗដែលតម្រូវឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរគំនិតយោបល់រិះគន់នោះទេ។ លើសពីនេះ ទំនងជាមិនមានយន្តការណាមួយដើម្បីផ្សព្វផ្សាយចំណេះដឹងនោះទេ។

　សរុបមក សម័យអង្គរ ដែលមានរយៈពេលជិត ៧០០ ឆ្នាំ គ្មាន «វិទ្យាសាស្ត្រ» ណាមួយដែលបានអភិវឌ្ឍដោយឯករាជ្យនៅក្នុងរជ្ជកាលអង្គរនោះទេ។ ខ្ញុំជឿថា «វិទ្យាសាស្ត្របឋម(primitive science)» នៅសម័យនោះតែងតែត្រូវបានរឹតត្បិតចំពោះអ្វីដែលត្រូវបាននាំចូលពីខាងក្រៅ (ឧទាហរណ៍ ពីប្រទេសចិន ឬឥណ្ឌា)។

　ម្យ៉ាងវិញទៀត «វិទ្យាសាស្ត្រដែលយើងរៀននៅក្នុងសាលារៀនសព្វថ្ងៃនេះមិនទាន់លេចចេញជារូបរាងនៅក្នុងសម័យអង្គរនៅឡើយទេ»។ … នេះជាការសន្និដ្ឋានរបស់ភាគនៃអត្ថបទទាំងនេះ។

　ដោយក្រឡេកមើលវាពីទស្សនៈផ្ទុយគ្នា យើងអាចនិយាយបានថា «វិទ្យាសាស្ត្រ» — ដូចជារូបវិទ្យា គីមីវិទ្យា ជីវវិទ្យា និងវិទ្យាសាស្ត្រផែនដី — ដែលយើង (ឬកូនៗ និងចៅៗរបស់យើង) កំពុងរៀននៅក្នុងការអប់រំនៅសាលារៀនសព្វថ្ងៃនេះ គឺជាចំណេះដឹងថ្មីទាំងអស់ដែលមានប្រវត្តិយ៉ាងហោចណាស់ពីរបីរយឆ្នាំ។ ឧទាហរណ៍ រចនាសម្ព័ន្ធហេលីកពីរជាន់(double helix structure)របស់ DNA ដែលយើងរៀនអំពីជីវវិទ្យា ត្រូវបានគេរកឃើញនៅឆ្នាំ ១៩៥៣ — ជាព្រឹត្តិការណ៍ថ្មីៗ តិចជាងមួយសតវត្សមុន។

　ការប្រមូលផ្តុំចំណេះដឹងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាគឺជាបេតិកភណ្ឌថ្មីរបស់មនុស្សជាតិទាំងអស់ ដែលលើសពីព្រំដែនជាតិ។ លើសពីនេះ បេតិកភណ្ឌនៃចំណេះដឹងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យានេះនៅតែបន្តវិវត្តសូម្បីតែសព្វថ្ងៃនេះ។ ខ្ញុំសង្ឃឹមយ៉ាងមុតមាំថាអ្នកទាំងអស់គ្នានឹងរីករាយ និងប្រើប្រាស់បេតិកភណ្ឌថ្មីនេះ ដូចដែលអ្នកធ្វើចំពោះបេតិកភណ្ឌអង្គរ។ ដូចជាសម័យអង្គរត្រូវបានចាត់ទុកថាជាប្រភពនៃមោទនភាពសម្រាប់ប្រទេសកម្ពុជា សូមចាត់ទុកវិទ្យាសាស្ត្រជាប្រភពនៃមោទនភាពសម្រាប់មនុស្សជាតិទាំងអស់។

　វាក៏មានន័យថាយើងទាំងអស់គ្នាមានកាតព្វកិច្ចក្នុងការប្រើប្រាស់វិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាទំនើបសម្រាប់សុវត្ថិភាព និងសន្តិភាពរបស់យើង ជាមួយនឹងសីលធម៌ និងតក្កវិជ្ជា(logic)ខ្ពស់ក្នុងនាមជាសមាជិកនៃធម្មជាតិសកល។

　ចំណុចបន្ថែម៖ នៅក្នុងប្លុកនេះ ខ្ញុំមានគម្រោងពិនិត្យមើលប្រវត្តិវិទ្យាសាស្ត្រឡើងវិញ – ចរន្តបញ្ញាដែលបាននាំមកដល់សម័យបច្ចុប្បន្ន។ ដើម្បីធ្វើឲ្យប្រាកដថាមនុស្សជាច្រើនតាមដែលអាចធ្វើទៅបានអានការផ្សាយអត្ថបទទាំងនេះ ខ្ញុំកំពុងឆ្ងល់ថាតើខ្ញុំអាចពង្រីកចំនួនអ្នកអានប្លុកនេះបានដោយរបៀបណា។ ចំនួនអ្នកអានបច្ចុប្បន្នរបស់ខ្ញុំមានមនុស្សប្រហែល 20 នាក់យ៉ាងច្រើនបំផុត… ដែលចំនួននេះនៅតិចពេក។ សូមណែនាំ និងចែករំលែកប្លុកនេះជាមួយមិត្តភក្តិ និងសិស្សរបស់អ្នក។ ខ្ញុំក៏បើកចំហចំពោះគំនិតដែលបង្ហាញអំពីរបៀបបង្កើនចំនួនអ្នកអានរបស់យើងផងដែរ។ សូមអរគុណចំពោះការគាំទ្ររបស់អ្នក។

アンコール時代と科学　第11回 （最終回）

　これまで「アンコール時代と科学」と題して、10回の連載を続けてきました。今回はその最終回です。

　9世紀に始まったアンコール時代と呼ばれる、現在のシュムリアップの北部に広がる扇状地で発展した王朝は、15年前半まで700年近く続きました。この間、27人の王が時代を重ねたと考えられています。

　700年という時間は、けして短くはありません。9世紀と15世紀にかけて技術も発展したと考えたくなります。けれども、これまでの連載で書いてきたように、この700年間で明らかに向上した科学技術は明確ではありません。

　そのひとつの理由としては、当時の情報がとても少ないことが挙げられます。大きな建設物は残っていますけれど、その技術を可能にした背景の多くが不明です。当時の情報を伝えるのは石碑に刻まれた碑文のみです。そしてそこには現在まで残る寺院の建設を主導した王の名や、多くの喜捨を行った有力者の名前は残されていますけれど、技術に関する記述はまったく残されていないのです。

　ヨーロッパやインド、中国、日本には、アンコール時代よりも古い時代の資料が残っています。その多くが「紙」です。古くに書かれたものが直接残っていなくても、それを書き写したものが残っています。
　けれども、熱帯に位置するカンボジアでは紙の資料は残りませんでした。高温多湿な気候に加え、シロアリの被害によって、紙は急速に損傷を受けてしまうのです。

　アンコール時代にも、サストラと呼ばれる乾燥したヤシの葉に書いた経典が使われていたとことが中国の外交官が14世紀に残したアンコールトム滞在記に記載されています。
　このサストラは、現在でもカンボジアの寺院では使われていますけれど、もっとも古いのは19世紀に写本されたものです。アンコール時代から現代まで書き継がれたサストラはまったく残っていません。

　「記録には残っていないけれど、アンコール時代に開発された特別な技術や科学があったかもしれない」と思う読者もいるかもしれません。けれども、連載を通じて読んでくれた方々には、アンコール時代の特別な技術、特別な科学が発展した可能性はないことが理解できるはずです。

　つまり、現在の科学が大きく発展したのは、世界史の中ではそのほとんどがアンコール時代が終わった後、15世紀以降に起こったことなのです。世界史のモノサシ、あるいは地球規模の視点で考えると、アンコール時代は長く続いた科学技術の未発達な時代の最後に栄えたことが理解できます。アンコール時代が終わったすぐ後から、ヨーロッパで科学の発展が急激に始まり進んでいったのです。
　技術の上では4千年前のエジプトのピラミッド建設の時代から、アンコール時代のアンコールワットやアンコールトムの建設に至るまで、人間の手や足が建設の主役でした。人の力ではない蒸気の力でもたらされた産業革命（18世紀後半）につながる科学の大発展が始まるその直前に、アンコール時代は終わってしまったのです。

　大まかにいえば、700年におよぶアンコール時代には、根本的な科学の発展は起こりませんでした。

　ここでは、アンコール時代が戦乱の時代だったことを強調したいと思います。アンコール時代は、安定した知識層を継続的に維持し、批判的精神を容認する開かれた社会ではなかったのです。

　知識が支配階級のみによって独占されていたとすれば、王の交代を伴う権力闘争のたびに、知識を持つ人々が入れ替わっていたことは容易に想像できる。たとえ経験に基づいたものであったとしても、知識が正確に受け継がれることは難しかったでしょう。たとえ一時的に高度な技能を持つ人々の集団が存在したとしても、数世代にわたる王の交代を経て、その技能を100年以上維持することはできなかったはずです。

　もしさらに厳格な階級制度が存在していたならば、批判的な言説は生まれなかったでしょう。権威主義が蔓延する社会では、儀礼的な制度が発達するのは当然です。そのような風土の中では、批判的な意見交換を必要とする近代的な科学的要素が入り込む余地はありません。さらに、知識を普及させる仕組みも存在しなかったでしょう。

　　つまり、700年近く続いたアンコール時代において、アンコール独自に発展した「科学」は存在しなかったのです。当時の「原始的な科学」は、常に外部（例えば中国やインド）から持ち込まれたものに限定されていたと私は考えています。

　つまり、《アンコール時代には、今日私たちが学校で学んでいるような科学は、まだ登場していなかった。》　……これが連載の結論です。

　逆転の発想で考えれば、私たちが（あるいは私たちの子や孫が）現在の学校教育で学んでいる、物理・化学・生物・地球科学といった「科学」は、みんなすべてせいぜい数百年の歴史しか持っていない新しい知識だといえます。たとえば生物で学ぶDNAのらせん構造も、発見されたのは1953年で、まだ百年も経たない最近のことです。
　科学知識・科学技術の蓄積は国境とは無関係な人類全体の新しい遺産です。しかも、科学知識・科学技術という遺産は、現在もその内容を更新し続けているのです。ぜひ皆さんには、この新しい遺産を、アンコールの遺産と同様に、楽しんで活用して欲しいと思います。アンコール時代をカンボジアの誇りと考えるのと同様に、どうぞ科学を人類の誇りと考えてください。

　これはまた、私たち一人ひとりが、地球自然の一員として、高い倫理観と論理に基づき、安全と平和のために現代科学技術を活用する義務を負っていることを意味します。　

　追記：このブログでは、現代につながる科学の流れ（科学史）を改めて書いていくつもりです。それを多くの人に読んでもらうためにも、どうやってこのブログの読者を広げていけばいいのか？　現在の読者はおそらくせいぜい20名前後ですから…まだ少なすぎです。ぜひ皆さんの友だちや生徒さんにもこのブログを紹介・シェアしてください。また読者拡大のアイデア募集中です。どうぞよろしくお願いします。