“សម័យអង្គរ និងវិទ្យាសាស្ត្រ ភាគទី４”ការវាស់វែងទិសខាងជើង ខាងត្បូង ខាងកើត និងខាងលិច ការសង្កេតលើមេឃ បច្ចេកទេសស្ទង់មតិ　「アンコール時代と科学　その４」東西南北方位の測定、天体の観測、測量技術

ចូរយើងត្រលប់ទៅរកវិទ្យាសាស្ត្រក្នុងសម័យអង្គរវិញ។

របៀបកំណត់ទិសដៅសំខាន់ៗទាំងបួន (ត្បូង ជើង កើត និងលិច)

　គេដឹងយ៉ាងច្បាស់ថា អង្គរវត្តត្រូវបានសាងសង់ឡើងដោយមានការវាស់វែងយ៉ាងច្បាស់លាស់ចំពោះទិសដៅសំខាន់ៗ។នៅថ្ងៃសមរាត្រីនៃនិទាឃរដូវ ( spring equinoxes) (ប្រហែលថ្ងៃទី 20 ខែមីនា) និងសមរាត្រីនៃសរទរដូវ (autumn equinoxes) (ប្រហែលថ្ងៃទី 20 ខែកញ្ញា) នៅពេលដែលព្រះអាទិត្យរះឡើងចំមុខទិសចំ​ៗខាងកើត មនុស្សទាំងឡាយបានប្រមូលផ្តុំគ្នាតាមបណ្តោយផ្លូវចូលប្រាសាទអង្គរវត្ត ដើម្បីមើលព្រះអាទិត្យរះឡើងដែលចំកណ្ដាលកំពូលទីសក្ការៈយ៉ាងល្អឥតខ្ចោះ ។
ជាការពិតណាស់ ការរៀបចំឲ្យត្រូវទិសដៅនេះមិនមែនជារឿងចៃដន្យទេ។ វាជាភស្តុតាងដែលបង្ហាញថា អង្គរវត្តត្រូវបានរចនាឡើងជាមួយនឹងការវាស់វែងយ៉ាងជាក់លាក់នៃទិសដៅសំខាន់ៗ។

　មហាពីរ៉ាមីតនៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប ដែលត្រូវបានសាងសង់កាលពីបីពាន់ឆ្នាំមុនអង្គរវត្ត ក៏មានមូលដ្ឋានមុខទាំងបួនរបស់វាតម្រង់ទិសយ៉ាងច្បាស់លាស់ទៅនឹងទិសដៅសំខាន់ៗ។

　បច្ចេកវិទ្យាមួយដែលមាននៅក្នុងសម័យអង្គរ ប៉ុន្តែមិនមាននៅក្នុងអំឡុងពេលសាងសង់ពីរ៉ាមីតអេហ្ស៊ីប នោះគឺជាត្រីវិស័យ (compass)។ ត្រីវិស័យដែលប្រើសម្រាប់ការស្វែងរកទិសដៅត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងប្រទេសចិន ប្រហែលក្នុងសតវត្សទី 10។ ដោយសារកប៉ាល់ពាណិជ្ជកម្មមកពីប្រទេសចិនបានមកដល់ក្នុងចុងសម័យអង្គរ បច្ចេកវិទ្យាត្រីវិស័យទំនងជាត្រូវបានណែនាំ និងប្រើប្រាស់ដើម្បីកំណត់ទិសដៅសំខាន់ៗ។

　ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ អ្វីដែលសំខាន់ជាងត្រីវិស័យ សម្រាប់កំណត់ទិសដៅសំខាន់ៗគឺការសង្កេតមើលផ្កាយលើមេឃ។ ការពិតដែលថាមហាពីរ៉ាមីតនៃប្រទេសអេហ្ស៊ីប ដែលត្រូវបានសាងសង់មុនពេលមានត្រីវិស័យ ហើយមានភាពជាក់លាក់ជាមួយនឹងទិសដៅសំខាន់ៗ គឺដោយសារតែមនុស្សជាតិបានអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យាជាយូរមកហើយដើម្បីវាស់ទិសដៅបានត្រឹមត្រូវតាមរយៈការសង្កេតមើលផ្កាយលើមេឃ។

　ទំនាក់ទំនងរវាងការផ្លាស់ប្តូររដូវកាលនៅក្នុងទីតាំងព្រះអាទិត្យរះ និងលិច និងការប្តូររដូវត្រូវបានគេយល់ដឹងតាំងពីសម័យបុរាណមកម្លេះ។ លើសពីនេះ មេឃពេលយប់នៅក្នុងសម័យដែលគ្មានអគ្គិសនីគឺងងឹតជាងសម័យបច្ចុប្បន្ន។ ការផ្លាស់ប្តូរចលនារបស់ផ្កាយដែលអាចមើលឃើញនៅលើមេឃពេលយប់ទំនងជាមានសារៈសំខាន់ចំពោះជីវិតរបស់ប្រជាជននៅសម័យអង្គរជាងអ្វីដែលយើងអាចស្រមៃពីជីវិតសម័យទំនើបរបស់យើង។

　ពីប្រាសាទបុរាណអង្គរ ដែលមានទីតាំងនៅរយៈទទឹងខាងជើង 13 ដឺក្រេ យើងអាចមើលឃើញផ្កាយខាងជើង(North Star) នៅជិតជើងមេឃខាងជើងនៅរយៈកម្ពស់ 13 ដឺក្រេ។ តាមការពិត ផ្កាយខាងជើងនៅទីតាំងនឹងថ្កល់នៅលើផ្ទៃមេឃខាងជើងពេញមួយឆ្នាំ ពិតជាត្រូវបានគេយល់ដឹងនៅក្នុងសម័យអង្គរ។ តាមរយៈការសង្កេតមើលផ្កាយខាងជើង និងការប្រែប្រួលតាមរដូវកាលនៃទីតាំងព្រះអាទិត្យរះ ប្រជាជននៅសម័យអង្គរអាចកំណត់ទិសដៅសំខាន់ៗបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវ។

បច្ចេកទេសសង្កេតមើលតារាសាស្ត្រ

　កែវយឹត (telescopes)ដែលប្រើក្នុងវិស័យតារាសាស្ត្រសម័យទំនើបមិនទាន់មាននៅក្នុងសម័យអង្គរនៅឡើយទេ។ កែវយឹតនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅអឺរ៉ុបប្រហែលឆ្នាំ 1600 មិនយូរឆ្នាំប៉ុន្មានបន្ទាប់ពីសម័យអង្គរបានបញ្ចប់។ ទោះបីជាគ្មានកែវយឹតក៏ដោយ ក៏ពួកគាត់អាចប្រើភ្នែកទទេមើលបាន ដោយផ្អែកលើចំណេះដឹងគ្រប់គ្រាន់ផ្នែកតារាសាស្ត្រ។

　ក្នុងចំណោមចម្លាក់ដែលនៅសល់ក្នុងថែវ (galleries) អង្គរវត្ត ខ្លះហាក់ដូចជាពណ៌នាអំពីចន្ទគ្រាស។ វាអាចទៅរួចដែលការទស្សន៍ទាយចន្ទគ្រាសក៏អាចធ្វើទៅបានក្នុងសម័យអង្គរ។ យ៉ាងហោចណាស់ ពួកគេទំនងជាយល់ថាចន្ទគ្រាសកើតឡើងនៅយប់នៃព្រះច័ន្ទពេញវង់ ខណៈពេលដែលសូរ្យគ្រាសកើតឡើងនៅពេលថ្ងៃនៅក្នុងថ្ងៃនៃព្រះច័ន្ទថ្មី(new moon)។

　ក្នុងសម័យអង្គរ ជាមួយនឹងប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រទំនើបរបស់ខ្លួនដែលរក្សាទុកទឹកភ្លៀងមូសុង ការកើនឡើង និងធ្លាក់ចុះនៃវដ្តបឹងទន្លេសាបជាមួយនឹងរដូវវស្សា និងរដូវប្រាំងត្រូវបានយល់ដឹងយ៉ាងច្បាស់រួចទៅហើយ។ ការសង្កេត និងកត់ត្រាចលនារបស់ផ្កាយនានា និងព្រះអាទិត្យ ដើម្បីដឹងសញ្ញានៃរដូវកាល ប្រាកដជាមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់ក្រុមវណ្ណៈគ្រប់គ្រង ក្នុងការទស្សន៍ទាយរដូវវស្សា និងរដូវប្រាំង។

　ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ខ្ញុំជឿថាចំណេះដឹងផ្នែកតារាសាស្ត្រនេះទំនងជាត្រូវបានប្រើប្រាស់ដូចជាសិល្បៈសម្ងាត់មួយ ដែលត្រូវបានកំណត់ចំពោះតែមនុស្សមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះនៅក្នុងវណ្ណៈគ្រប់គ្រង។ ឬអាចនិយាយបានថា ប្រតិទិន និងអំណាច ទំនងជាមានទំនាក់ទំនងគ្នាយ៉ាងខ្លាំងនៅពេលនោះជាងពេលនៅសព្វថ្ងៃនេះ។ ប្រសិនបើដូច្នោះមែន ចំណេះដឹង និងបច្ចេកទេសបែបនេះប្រហែលជាមិនមែនជាចំណេះដឹងទូទៅក្នុងចំណោមប្រជាជនសាមញ្ញទូទៅនោះទេ។

　ចំណេះដឹងអំពីការបង្កើតប្រតិទិន ដែលទស្សន៍ទាយពីការប្រែប្រួលរដូវកាលតាមរយៈការសង្កេតមើលមេឃា ទំនងជាមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយសាសនា។ ក្នុងអំឡុងសម័យអង្គរ សាសនាហិណ្ឌូបានលេចធ្លោនៅដំណាក់កាលដំបូង ខណៈដែលព្រះពុទ្ធសាសនាបានរីករាលដាលនៅសម័យក្រោយៗទៀត។ មេដឹកនាំសាសនា ដូចជាពួកព្រាហ្មណ៍ហិណ្ឌូ និងព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា ដែលបានមកអង្គរពីប្រទេសឥណ្ឌា បានធ្វើការសង្កេតមើលលំហអាកាសដោយភ្នែកទទេ តាមបែបសិល្បៈសម្ងាត់មួយ ក្រោមការបង្គាប់បញ្ជារបស់ព្រះមហាក្សត្រ។

បច្ចេកវិទ្យាវាស់ស្ទង់កម្រិតខ្ពស់

　ហេតុផលមួយក្នុងចំណោមហេតុផលនៃភាពរុងរឿងរបស់រាជវង្សអង្គរគឺបច្ចេកវិទ្យាអភិរក្សទឹកដ៏ទំនើប។ បច្ចេកទេស​ស្តុក​ទឹក​ក្នុង​រដូវវស្សា និង​ការប្រើប្រាស់​វា​សម្រាប់​កសិកម្ម បាន​រួមចំណែក​ដល់​ការបង្កើន​ទិន្នផល​ដំណាំ​កសិកម្ម ជាពិសេស​ស្រូវ ក្នុង​សម័យអង្គរ។ សមត្ថភាពផលិតកម្មនេះ បានធ្វើឱ្យវាអាចរក្សាបាននូវកម្លាំងពលកម្មដ៏ធំ និងឈានទៅដល់ការអនុវត្តគម្រោងសាងសង់ប្រាសាទខ្នាតធំ។

　ថ្មីៗនេះមានការផ្សព្វផ្សាយអំពីការស្រាវជ្រាវអំពីសម័យអង្គរដោយប្រើបច្ចេកវិទ្យាចុងក្រោយគេបង្អស់។ គេបានប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យាមួយហៅថា “ឡាស៊ែរចាប់យករូបភាព និងចម្ងាយក្នុងតំបន់(Laser image detection and ranging)”។ បច្ចេកវិទ្យានេះទាក់ទងនឹងចង្វាក់រលកជីពចរដែលគេយកកាំភ្លើងឡាស៊ែរបាញ់ទៅលើដី ពីខាងលើអាកាស ដោយប្រើយន្តហោះ ឬឧទ្ធម្ភាគចក្រ ហើយកត់ត្រាតែអ្វីដែលលោតចេញពីដីប៉ុណ្ណោះ។ មុននឹងដាក់ឱ្យប្រើប្រាស់បច្ចេកវិទ្យានេះ គេមិនអាចរកឃើញសាកសពដេកនៅលើដីជុំវិញប្រាសាទអង្គរវត្ត និងអង្គរធំបានទេ ដោយសារផ្ទៃដីភាគច្រើនគ្របដណ្តប់ដោយព្រៃ (ព្រៃលិចទឹកត្រូពិច)។

　ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បច្ចេកវិទ្យាថ្មីបានធ្វើឱ្យគេអាចវាស់វែងបានយ៉ាងត្រឹមត្រូវនូវទ្រង់ទ្រាយ និងព្រំប្រទល់ផ្ទៃដី។ ជាលទ្ធផល ប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្តដែលគេមិនដឹងថាមានពីមុនមក នៅសម័យអង្គរ ដូចជាប្រឡាយ ផ្លូវធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ទឹកភក់ និងអាងស្តុកទឹក ត្រូវបានគេរកឃើញ។ គេក៏បានរកឃើញដានផ្លូវ និងលំនៅឋានដែលលាតសន្ធឹងមានប្រវែងបណ្ដោយទទឹង ទៅតាមរចនាបទក្នុងសម័យអង្គរ។

　ផ្អែកលើព័ត៌មានចុងក្រោយនេះ អ្នកស្រាវជ្រាវជឿថា ចំនួនប្រជាជននៅសម័យអង្គរប្រហែលជាមានដល់ទៅ 750,000 នាក់ក្នុងរជ្ជកាលដ៏រុងរឿងនៃរាជវង្សអង្គរ។ ដើម្បីប្រមូលផ្តុំប្រជាជនដ៏ច្រើនបែបនេះនៅក្នុងតំបន់ដែលមិនមានប្រជាជនច្រើន វាចាំបាច់ណាស់ក្នុងការបរបាញ់ទាសករនៅលើតំបន់ដ៏ធំមួយ។ ហើយកម្លាំងពលកម្មដែលប្រមូលបាន ត្រូវយកមកប្រើប្រាស់ដើម្បីសាងសង់ប្រព័ន្ធធារាសាស្ត្រជាច្រើនក៏ដូចជាប្រាសាទនានា។ ហើយផលិតផលកសិកម្មអាចជួយរក្សាស្ថេរភាពចំនួនប្រជាជនបានច្រើន។

　ជំនាញវាស់វែងស្ទង់មតិកម្រិតខ្ពស់គឺត្រូវការជាចាំបាច់ ដើម្បីរៀបចំផែនការសាងសង់អាងស្តុកទឹក និងប្រព័ន្ធធារាសាស្រ្ត ព្រមទាំងការថែទាំផងដែរ។ បច្ចេកទេសវាស់វែងកម្រិតខ្ពស់ត្រូវតែបានគេប្រើប្រាស់ដើម្បីវាស់ស្ទង់ទិសខាងកើត ខាងលិច ខាងជើង និងខាងត្បូង ដូចដែលបានពិពណ៌នាពីមុន និងដើម្បីឆ្លុះបញ្ចាំងពីការវាស់វែងទាំងនេះនៅក្នុងការសាងសង់ទ្រង់ទ្រាយធំ។ មូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់បច្ចេកទេសវាស់វែងកម្រិតខ្ពស់គឺគណិតវិទ្យា ជាពិសេសធរណីមាត្រ។ មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃធរណីមាត្រ ទាមទារចំណេះដឹងអំពីត្រីកោណប៉ុនគ្នា (congruence of triangles) និងត្រីកោណដូចគ្នា (similarity of triangles) ទ្រឹស្តីបទពីតាហ្គ័រ (Pythagorean theorem) និងចំណេះដឹងសំខាន់ៗផ្សេងទៀតនៃតួលេខ។

　គេដឹងថាធរណីមាត្រត្រូវបានបង្កើតឡើងតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយក្នុងសម័យពីរ៉ាមីតអេហ្ស៊ីប (4 ~ 5,000 ឆ្នាំមុន) និងសូម្បីតែនៅក្នុងសម័យក្រិក(Greek period) (គណិតវិទូក្រិក លោកពីតាហ្គ័រ (Pythagoras) មានសកម្មភាពយ៉ាងសកម្ម ប្រហែល 500ឆ្នាំមុនគ.ស ឬ 2,500 ឆ្នាំមុន) ។ ការប្រើប្រាស់ចំណេះដឹងធរណីមាត្រ និងជំនាញបច្ចេកទេស ត្រូវបានគេគិតថា វាមិនអាចខ្វះបានសម្រាប់បច្ចេកវិទ្យាប្រើប្រាស់ធនធានទឹកក្នុងរាជវង្សអង្គរ។　ម្យ៉ាងទៀត មានក្រុមមនុស្សមួយក្រុមដែលបានអនុវត្តបច្ចេកទេសស្ទង់មតិដោយមានចំណេះដឹងអំពីធរណីមាត្រ ហើយពួកគេត្រូវតែជាមេដឹកនាំសាសនាដូចជាពួកព្រាហ្មណ៍ និងព្រះសង្ឃ។

「アンコール時代と科学　その４」東西南北方位の測定、天体の観測、測量技術

アンコール時代の科学に戻りましょう。

四方位（南・北・東・西）の決定方法

　アンコール・ワットが方位を精密に測定して建造されたことはよく知られています。春分と秋分の日、太陽が真東から昇る際には、参拝路沿いに人々が集い、内陣の頂上尖塔と完璧に重なる日の出を目撃します。
　この一致は当然ながら偶然ではありません。アンコール・ワットが方位を精密に測定して設計された証拠です。

　アンコール・ワットより三千年前建造のエジプトの大ピラミッドも、四つの基底面を正確に方位に合わせています。
　アンコール時代に存在し、エジプトのピラミッド建造時には存在しなかった技術が羅針盤です。航海用羅針盤は10世紀頃に中国で発明されました。アンコール時代後期には中国からの貿易船が到着していたため、羅針盤技術が導入され方位測定に利用された可能性が高いのです。

　しかし方位測定において羅針盤以上に決定的だったのは天体観測です。羅針盤発明以前に建造されたエジプトの大ピラミッドが正確に方位を向いている事実は、人類が天体観測による精密な方位測定技術を古くから確立していた証左です。

　日の出と日の入りの位置が季節ごとに変化することと季節の移り変わりとの関連性は古代から理解されていました。さらに、電気のない時代の夜空は現代よりもはるかに暗かったのです。夜空に見える星の動きの変化は、現代の生活から想像する以上に、アンコール時代の人々の生活に深く関わっていたと考えられます。

　北緯13度に位置するアンコール遺跡からは、北極星が北の地平線近く、高度13度付近に見えます。北極星が一年を通して北の空に固定されている事実は、アンコール時代にも知られていたでしょう。北極星と日の出の位置の季節的な変化を観察することで、アンコール時代の人々は正確に方位を決定できたのです。

天文観測技術

　現代天文学で用いられる望遠鏡はアンコール時代には存在しませんでした。望遠鏡が発明されたのは1600年頃のヨーロッパであり、アンコール時代が終わってからずっと後のことです。望遠鏡がなくても、肉眼に基づく十分な天文知識は得られました。

　アンコール・ワットの回廊に残されたレリーフの中には、月食を描いたと思われるものもあります。アンコール時代にも月食の予測が可能だった可能性はあるでしょう。少なくとも、月食は満月の夜に、日食は新月の昼間に発生することを理解していたと考えられます。

　アンコール時代には、雨季の水を貯留する高度な灌漑システムが整備され、雨季と乾季に伴うトンレサップ湖の水位変動の周期は既に十分に理解されていました。支配階級にとって、季節の移り変わりを示す星や太陽の動きを観測・記録することは、雨季と乾季を予測する上で極めて重要であったに違いありません。

　しかし、この天文学的知識は支配階級内の選ばれた者だけがアクセスできる秘術のように扱われていたのでしょう。つまり、暦と権力は現代以上に密接に結びついていた可能性が高いのです。そうだとすれば、そのような知識や技術は一般民衆の間では広く知られていなかったかもしれません。

　暦の作成、天体観測による季節変化の予測に関する知識は、おそらく宗教と密接に結びついていました。アンコール時代には、初期にはヒンドゥー教が主流でしたけれど、後期には仏教が広まりました。インドからアンコールの地にやってきたヒンドゥー教のバラモンや仏教の僧侶といった宗教指導者たちは、王の要請のもと、天体観測を秘術として肉眼で行っていたのです。

高度な測量技術

　アンコール王朝が繁栄した理由の一つは、その高度な水利技術にありました。雨季に水を貯め、農業に利用する技術がアンコール王朝の生産性、特に稲の生産量、を高めたのです。この生産能力により、大規模な労働力を維持し、大規模な寺院建設プロジェクトを実施することが可能となりました。

　最近、最新技術を用いたアンコール時代の研究が発表されました。「レーザー画像検出・測距」と呼ばれる技術が用いられたのです。この技術は、航空機などの機体から地上に向けてレーザー砲を照射し、地面から反射して戻ってくる光のみを記録するものです。この技術が導入されるまで、アンコールワットやアンコールトム周辺の地表にはジャングル（熱帯雨林）が大部分を覆ってるため、かすかな遺跡を見つけることは不可能でした。

　しかし新技術により、地表の実際の形状や起伏を正確に計測することが可能となりました。その結果、運河や堤防、貯水池などアンコール時代の未知の灌漑施設が発見されたのです。またアンコール時代を縦横に走った道路や住居の痕跡も見つかりました。

　この最新情報に基づき、研究者らはアンコール王朝最盛期には人口が75万人に達した可能性があると推測しています。人口密度が高くなかった地域にこれほどの人口を集めるには、広範囲にわたる奴隷狩りが必要だったはずです。こうして集められた労働力は、寺院だけでなく多くの灌漑施設の建設にも用いられたに違いありません。そして農業生産によって、大規模な人口を維持することが可能となったのです。

　貯水池や灌漑施設の建設計画とその維持管理には高度な測量技術が求められました。前述のように東西南北を測定し、大規模な建設に反映させるには、先進的な測量技術が用いられていたに違いありません。高度な測量技術の基盤となるのは数学、特に幾何学です。幾何学の基礎には、三角形の合同・相似、ピタゴラスの定理、その他の図形に関する必須知識が必要とされます。
　幾何学はエジプトのピラミッド時代（4～5千年前にさかのぼる）やギリシャ時代（ギリシャの数学者ピタゴラスは紀元前500年頃、つまり2500年前に活躍した）にまで遡って発展していたことが知られています。この幾何学の知識とそれを活用する技術的技能は、アンコール王朝の水利用技術に不可欠であったでしょう。

　つまり、幾何学の知識をもって測量技術を行使する集団が存在し、彼らはバラモンや僧侶といった宗教的指導者だったに違いありません。