គុណវិបត្តិនៃការផ្ដោតខ្លាំងទៅលើការសរសេរតាមអាន　　口述筆記重視の弊害

　　ខ្ញុំបានសង្កេតមើលថ្នាក់រៀនជាច្រើននៅក្នុងសាលាកម្ពុជា ភាគច្រើនខ្ញុំសង្កេតថ្នាក់រៀនគណិតវិទ្យា ឬវិទ្យាសាស្រ្ត។ នៅក្នុងឱកាសមួយចំនួន ខ្ញុំបានសង្កេតឃើញមានការសរសេរតាមអាន—ដែលគ្រូអានអត្ថបទឱ្យឮៗ ហើយសិស្សបានចម្លងវាទៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រារបស់ពួកគេ។ ខ្ញុំបានឮថា ការសរសេរតាមអានជាញឹកញយមាននៅក្នុងថ្នាក់ភាសាខ្មែរនៅកម្រិតអនុវិទ្យាល័យ និងវិទ្យាល័យ។ បើប្រៀបធៀបទៅនឹងថ្នាក់ដែលខ្ញុំធ្លាប់ធ្វើការនៅប្រទេសផ្សេង ថ្នាក់រៀននៅស្រុកខ្មែរហាក់ដូចជាពឹងផ្អែកខ្លាំងទៅលើការសរសេរតាមអាន។

　　នៅពេលខ្ញុំមកធ្វើការនៅស្រុកខ្មែរជាលើកដំបូង ខ្ញុំមានការចាប់អារម្មណ៍ចំពោះរបៀបដែលបុគ្គលិកបានកត់ត្រាយ៉ាងល្អិតល្អន់នៅក្នុងសៀវភៅកត់ត្រា នៅពេលរដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋលេខាធិការឡើងថ្លែងសុន្ទរកថា។ នេះ​ប្រហែល​មក​ពី​មានការ​ស្ទាត់​ជំនាញ​ពីការ​សរសេរ​តាម​អាន​នៅ​ក្នុង​សាលាហើយ។

　　នេះប្រហែលមកពីមានការខ្វះខាតសៀវភៅសិក្សានៅក្នុងសាលារៀន ក្នុងរយៈពេលដ៏យូរ ក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ 1980 និងឆ្នាំ 1990 ហើយសៀវភៅសិក្សាគឺមានតែគ្រូទេដែលមាន?

　　នៅខែមករាឆ្នាំ 2024 ការប្រលងសរសេរតាមអាន “សំណេរអង្គរ” ត្រូវបានប្រារព្ធឡើងនៅប្រាសាទអង្គរវត្ត។ អ្នកចូលរួមជាង 700 នាក់បានប្រមូលផ្តុំគ្នានៅម៉ោង 6 ព្រឹកនៅទីតាំងស្ពានហាល ច្រកទ្វារខាងលិចនៃប្រាសាទ ដោយកត់ត្រាអត្ថបទពីអ្នកអានឮ ៗ តាមមេក្រូ នៅក្រោមកម្ដៅព្រះអាទិត្យនាពេលព្រឹកព្រលឹម។ ការប្រលងនេះបានរៀបចំម្តងទៀតសម្រាប់ឆ្នាំ 2025 ដែលមានបេក្ខជនចំនួន 1,210 នាក់ (ស្ត្រី 690 នាក់)។ (ការចុះឈ្មោះត្រូវបានគេរាយការណ៍ថាបានបិទមុនថ្ងៃកំណត់ដោយសារតែមានចំនួនអ្នកចុះឈ្មោះច្រើនលើសលុប។) វាទំនងជានឹងបន្តជារៀងរាល់ឆ្នាំ ហើយក្លាយជាព្រឹត្តិការណ៍ទូទៅមួយ។

　　ការប្រកួតនេះមានការបែងចែកក្រុមកុមារ និងក្រុមមនុស្សពេញវ័យ (មានអាយុ 18 ឆ្នាំចុះ និងមានអាយុ 19 ឆ្នាំឡើង) អ្នកឈ្នះនឹងត្រូវបានប្រកាសនៅពេលរសៀល (ទាំងក្រុមកុមារ និងក្រុមមនុស្សពេញវ័យសរសេរតាមអានអត្ថបទដូចគ្នា)។ នៅឆ្នាំ 2025 អ្នកចូលរួមមានគ្រប់វ័យ ចាប់តាំងពីកុមារអាយុក្មេងជាងគេបំផុតគឺ 6 ឆ្នាំដល់វ័យមនុស្សចាស់ជាងគេបំផុតគឺ 81 ឆ្នាំ ដែលវាបង្ហាញពីការចូលរួមយ៉ាងទូលំទូលាយនៅគ្រប់វ័យ និងគ្រប់ភេទ។ នេះ​បង្ហាញ​ឱ្យ​ឃើញកាន់តែច្បាស់​បន្ថែម​ទៀត​ថា​ប្រជាជនកម្ពុជាជាច្រើនបានដឹងអំពីការសរសេរតាមអាន ។

　　ម៉្យាងវិញទៀត ក្នុងការអប់រំតាមសាលានៅកម្ពុជា តម្រូវការសម្រាប់វិធីសាស្រ្តសិស្សមជ្ឈមណ្ឌលមានការកើនឡើងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះ។ មានការស្រាវជ្រាវផ្លាស់ប្តូរវិធីសាស្រ្តសិក្សាបែបបុរាណពីការផ្ទេរចំណេះដឹងពីគ្រូទៅសិស្ស ពីវិធីសាស្រ្តសិក្សាអកម្ម ឆ្ពោះទៅរកវិធីសាស្រ្តអប់រំ ដែលសិស្សខ្លួនឯងមានគំនិតផ្តួចផ្តើមក្នុងការរៀន។

　　ក្នុងន័យនេះ ខ្ញុំជឿថា ការរៀនសរសេរតាមអាន គឺតំណាងឱ្យរបៀបបង្រៀនបូរាណដែលដឹកនាំដោយគ្រូ។ វាមិនទាមទារការច្នៃប្រឌិតច្រើនពីសិស្សខ្លួនឯងនោះទេ។ ជាការពិតណាស់ ការសរសេរអក្សរដ៏ស្រស់ស្អាតគឺជាជំនាញរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗ ប៉ុន្តែខ្លឹមសារនៃការសរសេរខ្លួនឯងគ្រាន់តែជាការសាកល្បងនៃការចងចាំប៉ុណ្ណោះ។ តាមពិត ការបង្ហាញពីលក្ខណៈបុគ្គល និងការសរសេរតែងសេចក្ដីដោយខ្លួនឯងនឹងអាចទទួលបានលទ្ធផលដែលមានការវាយតម្លៃទាប។ ការសរសេរតាមអានមិនតម្រូវឱ្យមានការច្នៃប្រឌិតទេ។

　　ការសរសេរតាមអានមិនមានប្រសិទ្ធភាពសម្រាប់ការលើកកម្ពស់សិស្សឲ្យសិក្សាតាមបែបសកម្មនោះទេ។ ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ ការ​ហាត់សរសេរដោយ​បញ្ចេញ​គំនិត​ខ្លួន​ឯង​ឱ្យ​បាន​ត្រឹម​ត្រូវ​​គឺ​ជា​ការ​ចាំបាច់។ ឧទាហរណ៍ បន្ទាប់ពីអានអត្ថបទមួយហើយ ធ្វើការសង្ខេបវា ហើយបន្ទាប់មកសរសេរនូវគំនិតផ្ទាល់ខ្លួន រួមទាំងបញ្ជាក់ហេតុផលនូវគំនិតរបស់ខ្លួន។ វាគឺជាអ្វី​ដែល​គេ​ហៅ​ថា​ជំនាញ​សរសេរ​អត្ថបទ ហើយ​ក្លាយ​ជា​ចំណុច​សំខាន់។ ជាការពិតណាស់ នេះតម្រូវឱ្យចេះប្រើវាក្យសព្ទ និងការយល់ដឹងវេយ្យាករណ៍ត្រឹមត្រូវ ហើយនៅដំណាក់កាលនោះ ការសរសេរតាមអានអាចជាវិធីសាស្ត្រសិក្សាដ៏មានប្រយោជន៍មួយ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ការអភិវឌ្ឍន៍សមត្ថភាពនៅតាមសាលាមានគោលបំណងលើសពីការបណ្ដុះបណ្ដាលឲ្យសរសេរតាមអាន។

　　នៅក្នុងការសរសេរតាមអាន ចម្លើយគឺច្បាស់។ ការសរសេរចម្លងបានត្រឹមត្រូវគឺជាការធ្វើបានត្រឹមត្រូវ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅក្នុងការសរសេរនូវគំនិតផ្ទាល់ខ្លួនរបស់មនុស្សម្នាក់ អ្វីដែលបង្កើតជាចម្លើយត្រឹមត្រូវ គឺមិនមានភាពច្បាស់លាស់នោះទេ។ អ្វី​ដែល​សំខាន់​គឺ​ការមានភាព​ស៊ីសង្វាក់គ្នាបែប​ឡូជីក និង​សមត្ថភាព​សរសេរដែលផ្ដល់ភាពងាយយល់​គ្រប់គ្រាន់​ដែល​អ្នក​ណា​​អាន​វាទៅ គឺ​នឹង​យល់អត្ថន័យតែមួយ​ដូចគ្នា​។

　　តាមធម្មតា វាទាមទារសមត្ថភាពខ្ពស់ពីអ្នកដាក់ពិន្ទុ។ មិនចាំបាច់និយាយទេ យើងដឹងថាការដាក់ពិន្ទុទៅលើកិច្ចការតែងសេចក្ដី គឺជាកិច្ចការពិបាកជាងការដាក់ពិន្ទុទៅលើការសរសេរតាមអាន។ នោះហើយជាមូលហេតុដែលខ្ញុំជឿថា ការអប់រំលើមុខវិជ្ជាភាសាខ្មែរគួរតែផ្តល់អាទិភាពដល់ជំនាញសរសេរអត្ថបទឲ្យកាន់តែប្រសើរឡើង។ សមត្ថភាពក្នុងការសរសេរនូវគំនិតតាមបែបឡូជីកគឺមានការងាយយល់យ៉ាងច្បាស់សម្រាប់អ្នកដទៃ។ មានតែជំនាញនេះទេ ទើបអ្នកអាចពង្រឹងសមត្ថភាពរៀន-គិត- និងអភិវឌ្ឍភាសាខ្មែរ មិនថាក្នុងការសិក្សាសង្គម វិទ្យាសាស្ត្រ ឬគណិតវិទ្យាឡើយ។

　　ការសរសេរតាមអានគឺជាសកម្មភាពបែបអកម្ម។ គឺជាសរសេរនូវអ្វីដែលអ្នកត្រូវបានគេប្រាប់។ តើនេះ វាគឺជារឿងគួរឲ្យធុញទ្រាន់ណាស់មែនទេ?　ខ្ញុំមានក្ដីសុបិន្តថា មានថ្ងៃណាមួយនឹងមានការប្រលងសរសេរអត្ថបទរៀបចំប្រារព្ធធ្វើនៅប្រាសាទអង្គរវត្តនាពេលព្រឹកព្រលឹមក្នុងរដូវប្រាំងជាក់ជាមិនខាន។

口述筆記重視の弊害

　これまでカンボジアの学校でいくつもの授業を見学しました。それらはほとんど算数か理科の授業です。そこで口述筆記、つまり先生が文章を読んで生徒はそれをノートに書きとる、というシーンに何回か出会ったことがあります。聞いてみると、中学校・高校のクメール語の授業では口述筆記は必須だそうです。私の経験した他国の授業と比較して、カンボジアの授業では口述筆記が多い印象があります。

　カンボジアで初めて仕事をしたときにも、大臣や次官の発言を手帳にていねいにメモするスタッフの姿が印象的でした。これは学校で口述筆記を身につけた成果なのでしょう。

　もしかしたら、1980年代、1990年代と、学校に教科書が行きわたらずに、教科書を持っているのは先生だけという時期が長かったことも背景にはあるのでしょうか？　

　2024年1月にアンコールワットで口述筆記のコンテストが開催されました。700名を超える参加者は朝6時にアンコールワットの西門（正面門）に続く堀を渡る石畳路に集合し、朝日を浴びながらスピーカーを通して読み上げられる文章を書きとりました。このコンテストは今年2025年にも開催され、1210名(女性が690人)が申し込みました（予定人数を超過したため、参加申し込み受付は締め切り前に打ち切ったそうです）。おそらく、来年以降も継続して実施され、年中行事になっていくのだろうと予想します。

　このコンテストは、18才までのジュニア部門と、19歳以上のシニア部門にわかれ優秀者が当日夕刻に発表されます（読み上げられる文章は同一です）。2025年には最年少は6才、最年長は81才と幅広く老若男女が参加しています。このことからも口述筆記がカンボジアの人たちになじみ深いことがわかります。

　一方で、カンボジアの学校教育では、昨今は生徒中心の学習法の必要性が高まっています。それまでの教師が生徒に教えるという、生徒が受け身な学習ではなく、生徒自身が主体的に学ぶ教育手法への転換が模索されています。

　その点でいえば、口述筆記という学びは古いスタイルの教師主導の学習だと私は思います。そこには、生徒自身の創造性はあまり必要ありません。もちろん、美しいレターを書くというのは生徒個人の能力ですけれど、文章の内容そのものは単に記憶力の勝負です。むしろ個性を発揮して独創的な文章を書けば、評価は当然マイナスです。　

　生徒の主体的な学びを促進するためには、口述筆記はけっして効果的ではない。むしろ自分の考えをきちんと文章化する練習が必要です。例えば、ある文章を読んで、その文章をサマリーし、さらにそれに対して自分の意見とその意見の理由を整然と書く。いわゆる作文能力が重要になっていくはずです。もちろん、そのためには正しい語彙力や文法理解が必要で、その段階では口述筆記もひとつの有効な学習法かもしれませんけれど。つまり、学校教育で目指す生徒の能力開花というのは、口述筆記で養われる能力のもっと先にあるものなのです。

　口述筆記では答えが明確です。正確にコピーするのが正しい答えになる。けれども、自分の意見を書くという作文では、何が正しい答えなのかはけして明確ではありません。大事なのは、理路整然とした論理性と、誰が読んでも同一に理解できる簡易な文章力です。

　この場合、当然、採点者にも高い能力が必要になります。作文の採点が、口述筆記の採点よりも難しい作業なのは言うまでもありません。だからこそ、今後クメール語教育が重視するのは作文力だと思うのです。論理的なことを他者に分かりやすく書く。その力があってこそ、社会でも理科でも算数でも、クメール語で学び考え発展させる能力が高まるのだと思います。

　口述筆記はやっぱり受け身な作業です。言われた通りに書く。それってつまらなくないですか？　私は夢見ます。いつの日か、その涼しい乾季の朝にアンコールワットで開かれる作文コンテストの開催を。