មាន “បាទ/ចាស” ពីរប្រភេទ　　２種類のYES

          ជារៀងរាល់ថ្ងៃព្រហស្បត្តិ៍ បុគ្គលិកខាងភាគីជប៉ុនរបស់គម្រោង KICC មានការប្រជុំតាម Zoom រយៈពេលពីរម៉ោង។ កាលពីថ្ងៃព្រហស្បត្តិ៍ ទី ២៥ ខែឧសភា នេះក៏មានប្រជុំដែរ។ នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំ យើងបានធ្វើការពិភាក្សាអំពីរបៀបបន្តកិច្ចសហប្រតិបត្តិការជាមួយភាគីបុគ្គលិកខ្មែរ (សាលាគរុកោសល្យខេត្តកំពង់ធំ និងសាលាអនុវត្ត) ដូចជាការធ្វើទស្សនៈកិច្ចរបស់ភាគីជប៉ុនមកកម្ពុជាក្នុងពាក់កណ្ដាលខែសីហា និងការធ្វើទស្សនៈកិច្ចរបស់ភាគីកម្ពុជានៅប្រទេសជប៉ុនក្នុងខែតុលា។

  នៅក្នុងកិច្ចពិភាក្សា លោកគ្រូម៉ាសា បានបញ្ចេញគំនិតគួរជាទីចាប់អារម្មណ៍យ៉ាងខ្លាំង។

            គាត់បានមានប្រសាសន៍ថា “ខ្ញុំមានការព្រួយបារម្ភខ្លាំង មិនដឹងថាសកម្មភាពដែលខ្ញុំបានកំពុងរៀបចំអាចជួយឲ្យ IBL បានរីកចម្រើនដល់កម្រិតណាទេ”។ លោកគ្រូម៉ាសា ជាអ្នកជំនាញដែលបានចូលរួមប្រលូកការងារដោយផ្ទាល់នៅក្នុងការអប់រំបឋមសិក្សារបស់ប្រទេសជប៉ុន អស់រយៈពេលជាយូរណាស់មកហើយ។ ទោះបីជាបែបនេះក៏ដោយ ក៏លោកគ្រូម៉ាសា នៅតែមានការបារម្ភយ៉ាងខ្លាំង ពេលគាត់ខ្លួនឯងគិតទៅដល់ការជួយគាំទ្រដល់គម្រោង។

            នៅពេលដែលខ្ញុំស្ដាប់លោកគ្រូម៉ាសាបង្ហាញពីការព្រួយបារម្ភរបស់គាត់ មានគំនិតជាច្រើនបានលេចចេញឡើង។ ហើយខ្ញុំខ្លួនឯងក៏មានគំនិតចេញមកដែរ។

            ជាដំបូង នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំរបស់គម្រោង KICC ខ្ញុំគិតថាវាគឺជារឿងល្អមែនទែនដែលលោកគ្រូម៉ាសាបានបញ្ចេញគំនិតព្រួយបារម្ភរបស់ខ្លួន។ ការដែលនិយាយអំពីកង្វល់របស់ខ្លួននៅចំពោះមុខអ្នកដទៃ វាមិនមែនជារឿងងាយស្រួលឡើយ។  យើងអាចទិះតៀនអ្នកដទៃ (លើកយកចំណុចអាក្រក់របស់អ្នកដទៃ) ក៏ប៉ុន្តែ វាមិនមែនជារឿងងាយស្រួលទេក្នុងការលើកយកចំនុចអវិជ្ជមានរបស់ខ្លួនមកប្រាប់គេ។ នៅត្រង់ចំនុចនេះ លោកគ្រូម៉ាសាពិតជាមានសេចក្ដីក្លាហានមែនទែន។ ហើយខ្ញុំក៏គិតថា កិច្ចប្រជុំរបស់KICC បានបង្កើតបរិយាកាសមួយយ៉ាងល្អផងដែរ។ វាគឺជាចំនុចដែលគួរលើកយកមកសរសើរ។

            កាលពីលើកមុន ខ្ញុំបានសរសេរប្លុកអំពីប្រទេសកម្ពុជាក្រោយសម័យប៉ុលពត នៅក្នុងកំឡុងឆ្នាំ២០០០ មានការបណ្ដុះបណ្ដាលលើវិធីសាស្រ្តសិស្សមជ្ឈមណ្ឌលទៅដល់គ្រូបង្រៀន ហើយត្រូវបានយកមកអនុវត្តយ៉ាងទូលំទូលាយនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ។ បន្ទាប់មក មានគ្រូមួយនាក់បានសរសេរយោបល់ដូចខាងក្រោមនេះ។

            គ្រូបង្រៀននៅប្រទេសកម្ពុជាមានការយល់ដឹងអំពីសារៈសំខាន់របស់គោលវិធីសិស្សមជ្ឈមណ្ឌលដែលអនុវត្តនៅក្នុងថ្នាក់រៀន។ ប៉ុន្តែ “គ្រូបង្រៀនខ្លាចថ្នាក់រៀនដែលមានអន្តរកម្មរវាងគ្រូ និងសិស្ស”។

            នេះជាចំនុចសំខាន់ក្នុងការលើកយកមកបង្ហាញ។ ហេតុអ្វីបានជាគ្រូ “ខ្លាច”? តើ “ខ្លាច” អីគេ? ប្រសិនបើគ្រូៗមានអារម្មណ៍ “ខ្លាច” តើគ្រូម្នាក់ៗគួររក្សាអារម្មណ៍ភ័យខ្លាចទុកនៅក្នុងខ្លួន? ឬក៏មានទីកន្លែង ឬក៏មធ្យោបាយណាមួយ សម្រាប់គ្រូៗធ្វើការចែករំលែកដែរឬទេ?  វាគឺជារឿងដែលខ្ញុំត្រូវគិត។

            ប្រសិនបើខ្ញុំសរសេរទៅតាមគំនិតឧត្ដមគតិនិយម ខ្ញុំគិតថាវាមានសារៈសំខាន់សម្រាប់គ្រូបង្រៀនធ្វើការចែករំលែកអំពី “ការព្រួយបារម្ភ” របស់ពួកគាត់ជាមួយមិត្តរួមការងារផ្សេងទៀតនៅកន្លែងការងារអប់រំ។ (ដូចជាករណីរបស់លោកគ្រូម៉ាសា ដែលសម្ដែងក្ដីព្រួយបារម្ភរបស់គាត់)

            ជួនគ្នាចំពេលដែលខ្ញុំកំពុងតែអានសៀវភៅជាភាសាជប៉ុន ខ្ញុំបានប្រទះឃើញរូបមន្តមួយ។ ខ្ញុំចង់យកឱកាសនេះ មកធ្វើការចែករំលែក។

នៅពេលដែលយើងឆ្លើយ “ចាស/បាទ” មាន “ចាស/បាទ”ចំនួនពីរប្រភេទ។ ការឆ្លើយ “ចាស/បាទ” គឺដើម្បីសម្ដែងការស្ដាប់បង្គាប់ ហើយមួយទៀត គឺជាសេរីភាពក្នុងការឆ្លើយ “ចាស/បាទ”។ ការឆ្លើយ “ចាស/បាទ” ដើម្បីសម្ដែងការស្ដាប់បង្គាប់ គឺមិនអាចឆ្លើយថា “ទេ” បានឡើយ។ ត្រូវតែឆ្លើយ “ចាស/បាទ” តាមភាគីម្ខាងទៀតចង់បាន។
            សេរីភាពក្នុងការឆ្លើយ “ចាស/បាទ” ក៏អាចមានជម្រើសក្នុងការឆ្លើយ “ទេ” បានដែរ។ តាមពិត នៅក្នុងជីវិតរបស់មនុស្សយើង ការដែលមានសេរីភាពក្នុងការឆ្លើយ ចាស/បាទ គឺវាមានតម្លៃខ្លាំងមែនទែន។

            នៅក្នុងប្លុកនេះ ខ្ញុំឧស្សាហ៍សរសេរថា “សិស្សតែងតែសង្កេតទឹកមុខរបស់គ្រូ”។ ទោះបីជាគ្រូឈប់ដាក់ទណ្ឌកម្មលើរាងកាយជាការពិន័យក៏ដោយ ក៏សិស្សនៅតែធ្វើការសង្កេតគ្រូគ្រប់ពេល ហើយតែងតែព្យាយាមរកចម្លើយទៅតាមការរំពឹងទុករបស់គ្រូ។ ហើយក៏ប្រហែលជាការឆ្លើយ ចាស/បាទ នេះចូលក្នុងរបៀបនេះផងដែរ។

            ដោយសារក្រសួងអប់រំបានប្រកាស “សូមបង្រៀនដោយប្រើវិធីសាស្រ្តសិស្សមជ្ឈមណ្ឌល” ក៏មានថ្នាក់រៀនបានរៀបចំសកម្មភាពឲ្យធ្វើការងារជាក្រុម។ នៅក្នុងករណីនេះ ប្រសិនបើយើងមិនអាចនិយាយថា “ទោះបីជារៀបចំឲ្យធ្វើការងារជាក្រុម ក៏ខ្ញុំបារម្ភថា ថ្នាក់រៀនមិនប្រាកដជាបានល្អប្រសើរដែរ” នោះប្រហែលជាយើងនឹងផ្ដល់ចម្លើយ “ចាស/បាទ ដែលជាការស្ដាប់បង្គាប់” ជាមិនខាន។             សូមធ្វើការបង្ហាញពីកង្វល់របស់ខ្លួននៅចំពោះមុខអ្នកគ្រប់គ្នា។ ខ្ញុំចង់ឲ្យមានសាលា ឬកន្លែងធ្វើការដែលអាចផ្ដល់បរិយាកាសបែបនេះបាន។ ប្រសិនបើគ្រូមិនមានកន្លែងដែលអាចនិយាយ “ចាស/បាទ ដោយសេរី” នោះសិស្សរបស់គាត់ក៏មិនអាចជ្រើសរើសចម្លើយ “ចាស/បាទ ដោយសេរី” បានដែរ។

２種類のYES

　KICCプロジェクトの日本側関係者は、毎週木曜日に2時間ほどZoomMeetingを開いています。昨日、4月25日にもその会議が開かれました。会議では、カンボジア側（Kampong Thom PTTC　と　その付属学校）との協力の進め方や、8月後半の日本側のカンボジア訪問、10月のカンボジア側の日本への訪問の連絡事項等が話し合われました。

　その中で、マサ先生がとても興味深い発言をされました。

　「自分の予定している活動が、IBL促進につながっているのか、とても不安に思っている」ということをマサ先生は話したのです。マサ先生は、日本で長らく小学校教育に直接携わってきた専門家です。そのマサ先生でも、自分のやろうとしている支援について考えると強い不安を感じることがあるのです。

　私はマサ先生の不安を聞きながら、いろんなことを考えていました。今も考えています。

　まず、KICCプロジェクトのMeetingで、マサ先生が自分の不安を公表してくれたこと、それはとても良かったと思います。人前で、自分の不安を語ることは簡単なことではありません。人の批判をすること（他者のネガティブな側面を指摘すること）はできても、自分自身のネガティブな側面を表に出すことは簡単ではありません。その点で、マサ先生は勇気があります。そして、KICCのMeetingの場も、きっと良い雰囲気を作れているのだろうと思います。その点は、本当に良かった。

　先日、カンボジアではポルポト時代の後、2000年ごろから現職の先生たちに対して、生徒中心の学習法の研修が広く実施されたとこのブログで書きました。すると、一人の先生が次のようなコメントをくれました。

　カンボジアの先生たちは生徒中心の学習法をクラスに取り入れることの重要性は理解しています。けれども、គ្រូបង្រៀនខ្លាចថ្នាក់រៀនដែលមានអន្តរកម្មរវាងគ្រូ និងសិស្ស :　（教師は教師と生徒の間の教室でのやり取りを恐れています）。

　これはとても大事な指摘です。先生たちは、どうして「怖い」のか？　何が「怖い」のか？　そして先生たちの「怖い」と思う気持ちは、先生個人のレベルにとどまっているのか、先生たちみんなでそれを共有する場所や手段はあるのか。そんなことが、私は気になります。
　理想的なことを書けば、教育現場で、先生たちが自分たちの「不安」を他の同僚たちと共有することが大切だと思います。（マサ先生が自分の不安をさらけ出したように。）

ちょうど読んでいた日本語の本の中で、次ような一説を見つけました。この機会に、紹介します。

　私たちが“Yes”という時は、ふたつの“Yes”があります。従うためのYesと、自由なYesです。従うためのYesには、Noと答える選択肢はありません。相手が望むようにYesと答えます。
　自由なYesには、Noと答える選択肢もあります。もちろん、人間の人生においては、自由なYesのほうに大きな価値があります。（注）

　このブログで「生徒はいつも先生の顔色を観察している」と私はよく書きます。先生が罰として体罰を使うことを止めても、生徒は先生をよく観察して、先生の求める答えを探そうとします。もしかしたら、これも服従のYesの姿勢かもしれません。

　MoEYSが「生徒中心の学習を取り入れなさい」と言うから、グループワークを取り入れた授業をする。その際に、「グループワークを入れても、授業が良くなったのかどうか、わからなくて不安だ」と言えないとすれば、それは「服従のYes」の態度かもしれません。

　ぜひ、みんなの前で不安を口にすることができる。そんな学校・職場であって欲しいと思います。先生が「自由なYes」を言えない場所で、生徒が「自由なYse」を選択できるはずはないからです。

（注）尹雄大著『聞くこと、話すこと。～人が本当のことを口にするとき 』大和書房　2023、の163ページ前後で書かれているイヴジネストさんの語りから抜粋しています。